Coğrafi dağılım.
Apiaceae familyası yaklaşık 450 cins içinde takriben 3.800 tür barındırmaktadır ve çoğunlukla kuzey yarımkürenin ılıman bölgelerine özgüdür. Akdeniz Havzası, Güneybatı Asya ve Türkiye gibi bölgeler olağanüstü çeşitlilik ve yüksek sayıda endemik tür barındırmaktadır.
Ailede cins/tür teşhisi oldukça güçtür ve çoğunlukla olgun meyvenin görülmesi şarttır.
Bazı türler böcekleri çekmek için kötü kokular geliştirmiştir. Özellikle Ferula ve Daucus türlerinin çiçekleri çeşitli sinekleri çekmektedir.
Aile, 1672’de Robert Morison tarafından modern anlamda ilk kez sistematik olarak sınıflandırılan bitki grubudur.
Güçlü kokuları nedeniyle koruyucu kabul edilirler ve kapı ile pencerelere asılarak kötü ruhları uzak tuttuğuna inanılırdı.
Familyasının en dikkat çekici öykülerinden biri, Antikçağ’da her derde deva, afrodizyak ve para birimi olarak kullanılan Silphion bitkisidir. O kadar değerliydi ki, şehir devleti Cyrene’nin zenginliğinin temeliydi ve sikkelerin üzerine resmi basılırdı. Ancak bu bitkinin, bugün nedenini tam olarak bilmediğimiz bir sebepten ötürü Nero döneminde (yaklaşık M.S. 50) soyu tükenmiştir.
Psikolojide ve tıpta acı çeken ya da ölmekte olan birinin yüzündeki istemsiz, kasılmış ve ürkütücü tebessümü tanımlamak için kullanılan sardonik gülüş (Risus Sardonicus) teriminin kaynağı Oenanthe crocata türüdür. Antikçağ’da, yaşlı ve kendi kendine bakamayacak durumda olan insanlar bu zehirli bitki yedirilerek ölüme gönderilirdi. Bitki yüz kaslarında öyle şiddetli bir spazma neden olurdu ki, kurbanlar ölürken yüzlerinde korkunç, alaycı bir gülümseme donup kalırdı. Batman çizgi romanlarındaki Joker karakterinin kurbanlarını öldüren zehrin ilham kaynağı da budur.
Ferula assa-foetida, çiğ halindeyken çürümüş sarımsak benzeri kokuya sahiptir. Orta Çağ Avrupa’sında bu bitkinin kokusunun vampirleri, kötü ruhları ve hastalıkları uzak tuttuğuna inanılırdı. Ancak, kurutulup toz haline getirilerek sıcak yağda hafifçe pişirildiğinde kötü kokusu kaybolmakta ve yerini pırasa-sarımsak karışımı bir aromaya bırakmaktadır. Soğan ve sarımsak tüketiminin yasak olduğu inançlarda kıymetlidir.
Hamur işlerinin üzerine serpilen kimyon, anason, rezene, kereviz tohumu ve kişniş aslında tohum değil, schizocarp (yarılan meyve) adlı meyve türünün ikiye ayrılmış parçalarıdır (merikarp). Bu küçük meyve odacıklarının çeperleri, fırın ısısıyla temas ettiği an patlayan ve etrafa kokuları yayan zengin uçucu yağ kanallarıyla (vitta) kaplıdır.
Aile şifa ve mutfak değeri ile ön plana çıkmış olsa da Conium maculatum, Cicuta virosa ve Oenanthe crocata gibi ölümcül düzeyde zehirli bitkileri de barındırmaktadır.
Popüler kültürde kerevizin (Apium graveolens), negatif kaloriye sahip olduğu, yani onu çiğnerken ve sindirirken harcanan enerjinin, kerevizin kendi kalorisinden daha fazla olduğu iddia edilmektedir. Gerçekte bu bir şehir efsanesidir, kereviz neredeyse %95 oranında sudan oluşur ve lif yapısı oldukça yoğundur.
Familyanın birçok türü zehirli alkaloidler (konin, falakarodin, saponinler, furanokumarinler) içerir, ancak doğru doz ve işleme ile solunum yolu hastalıkları, sindirim bozuklukları, romatizma, siroz ve hatta kanser tedavisinde kullanılmıştır.
Apiaceae (Maydanozgiller) halihazırda bazı kaynaklarda Umbelliferae adı ile gösterilmektedir. Tek ya da çok yıllık bitkilerden ya da nadiren çalılardan oluşan, çoğunlukla aromatik bir ailedir. Bitkiler çıplak, havlı ya da salgılı-havlı ve çoğunlukla aromatiktir. Gövdeler dik, yükselici, yatık-yükselici, yatık, sürünücü ve genellikle düğümlerarası boştur. Stipül genellikle mevcut değildir. Yapraklar almaşlı, nadiren gövdeye sarılıcı; basit ya da bölünmüştür. Yaprak sapı genellikle tabanda kılıflıdır. Çiçek durumu genellikle birleşik şemsiye ya da nadiren şemsiye halindedir. Bu ailenin başlıca edici özelliğidir.
Çiçekler genellikle erselik, beş parçalı ve çok simetrilidir. Çanak yapraklar genellikle küçültülmüştür. Taç yapraklar genellikle beyaz ya da sarı, daha az sıklıkla mavi ya da kırmızımsı mor renklidir. Ercik beş adettir. Meyve kuru bir yarılan meyve (şizokarp) formunda, genellikle sıkıştırılmış ya da düzleştirilmiş, nadiren küresel ya da silindiriktir. Genellikle merikarp başına iki ya da nadiren tek tohum bulunur.
Çok sayıda türü bilhassa sebze olarak üretilip tüketilmektedir. Havuç, maydanoz, çakşır, kişniş, kimyon, rezene, anason, kereviz, dereotu gibi belli başlı mutfak bitkileri bu aileye bağlıdır. Ayrıca zehirli oldukları bilinen baldıran, subaldıranı, delimaydanoz gibi cinsler de bu aileye bağlıdır. Ayrıca aileye bağlı çok sayıda tür yoldaş bitki kabul edilir. Çünkü şemsiye biçimindeki çiçekler yırtıcı böcekler için uygundur ve bunlar böylece yakınlardaki zararlı böcekleri avlarlar. Ayrıca kokularıyla yakınlardaki bitkilerin kokularını bastırırlar ve zararlı böceklerin onları bulmalarını engellerler.
Kocaeli’ndeki cinsler
Aegokeras (Aykeres) ülkemizde endemik olan ve kayalık alanlarda nadiren görülen bitkilerden oluşan b…
Aegopodium (Keçiayağı), tohum ve rizomlarından çoğaltılabilen ve özellikle bazı türleri yer örtücü o…
Ammi (Kürdanotu), anavatanı Akdeniz havzası olan ve tıp ve süs bitkisi değeri olan bitkileri içeren …
Anethum (Dereotu), baharat ve çeşni değeri nedeniyle yaygın olarak yetiştirilen tek yıllık ve aromat…
Angelica (Melekotu), çok sayıda türü tıbbi amaçla yetiştirilen ve sağlam yapılı bitkilerden oluşan b…
Anthriscus (Peçek) çayırlarda ve ıslak alanlarda görülen ve bazı türleri çeşni kullanımı için yetişt…
Apium (Kereviz), neredeyse dünyanın büyük bölümünde yayılış gösteren ve genellikle bataklıkları terc…
Astrantia (Yıldızca) gösterişli çiçekleri nedeniyle yaygın olarak yetiştirilen ve bir dizi kültivarı…
Berula (Gendeme) dünyanın büyük bölümünde yayılış gösteren, çok yıllık, sucul ya da yarı sucul bitki…
Bifora (Yumurca) genellikle ekili arazilerde görülen, tek yıllık ve aromatik bitkilerden oluşan bir …
Bunium (Aksar) çok yıllık olup yer altında küresel yumrular bulunduran ve bazı türleri gıda amaçlı k…
Bupleurum (Şeytanayağı) Kuzey Yarımkürede görülen ve boyları birkaç cm ila 3 metre arasında değişen …
Cachrys (Çarşambaotu) genellikle Akdeniz havzasına özgü sağlam yapılı ve çok yıllık bitkilerden oluş…
Caucalis (Kavkal) tarla, yol kenarı ve orman sınırlarında yetişen ve tek yıllık bitkilerden oluşan b…
Chaerophyllum (Handok) bazı türleri tıbbi amaçlarla yetiştirilen, ayrıca yenilebilir türleri de bulu…
Conium (Baldıran) uzun boylu ve sağlam yapılı, tamamı zehirli olan ve bazı bölgelerde istilacı kabul…
Coriandrum (Kişniş) karakteristik kokuya sahip olan, bazı türleri tüketilen tek yıllık bitkilerden o…
Crithmum (Denizteresi) deniz kenarında görülen, salata ve turşu olarak tüketilen bitkilere sahip bir…
Daucus (Havuç) popüler bir sebze olan ve dünyanın tamamında tüketilen havuç bitkisini barındıran bir…
Elaeosticta (Elâotu) iki ya da çok yıllık bitkilerden oluşan ve dar popülasyonlara sahip türlerden o…
Eryngium (Boğadikeni) çok sayıda türü süs bitkisi olarak yetiştirilen, ayrıca bazı türlerine gelenek…
Foeniculum (Rezene) özellikle popüler bir mutfak bitkisi olan rezeneyi içinde barındıran tek ya da i…
Helosciadium (Bendik) genelde sulak alanların civarında görülen, sürünücü ve içi boş gövdeleri karak…
Heptaptera (Eğriçakşır) Akdeniz havzası orijinli, genelde kayalık yamaçlarda görülen ve çok yıllık b…
Heracleum (Öğrekotu) bazı türleri cilt şikâyetlerine yol açan, çoğunlukla sağlam görünümlü ve aromat…
Johrenia (Irazotu) genellikle çalılık ve ormanlık alanlarda görülen iki ya da çok yıllık bitkilerden…
Lagoecia (Pülüskün) çiçekleri gösterişsiz olan tek türü bulunan ve genellikle makilik alanlarda görü…
Laser (Kefekimyonu) genellikle deniz kenarı ve sulak alanların civarında görülen sağlam yapılı ve ço…
Lophosciadium (Şeytanteresi) çok yıllık bitkilerden oluşan ve genellikle ormanlık alanlarda görülen …
Oenanthe (Kazayağı) genellikle sulak alanların civarında bulunan ve bazı türleri yüksek derecede zeh…
Orlaya (Dilkanatan) çalılık, işlenmemiş araziler ve orman sınırlarında yetişen ve tek yıllık bitkile…
Pastinaca (Kelemenkeşir) özellikle ekonomik açıdan değerli şeker havucunu barındıran ve iki ya da ço…
Petroselinum (Maydanoz) özellikle yaygın olarak gıda ve tıbbi amaçlı yetiştirilen maydanozu barındır…
Pimpinella (Anason) özellikle yaygın olarak gıda amaçlı yetiştirilen anasonu, ayrıca çeşitli tıbbi b…
Rhizomatophora (Domuzkuyruğu) genellikle ormanlık alanlar ile dere kıyılarında görülen çok yıllık ve…
Sanicula (Sanikel) çoğunlukla ormanlık alanlarda görülen ve genellikle çok yıllık bitkilerden oluşan…
Scandix (Kişkiş) çoğunlukla ekili arazilerde görülen, kısa boylu ve tek yıllık bitkilerden oluşan bi…
Seseli (Çaşırgöbeği) iki ya da çok yıllık bitkilerden oluşan ve bazı türleri binlerce yıldır tıbbi a…
Sison (Karamaydanoz) iki yıllık bitkilerden oluşan ve genellikle nemli orman sınırlarında görülen bi…
Sium (Derekerevizi) çoğunlukla sulak alanlarda görülen ve birkaç türü yenilebilir kökleri nedeniyle …
Smyrnium (Yabanikereviz) tıbbi açıdan değerli olan ayrıca sebze olarak da tüketilen türleri barındır…
Taeniopetalum (Hınzırotu) özellikle Karadenize kıyısı olan bölgelerde yayılış gösteren ve çok yıllık…
Tordylium (Davulotu) bazı türleri tıbbi kullanımları nedeniyle meşhur olmuş tek ya da iki yıllık bit…
Torilis (Dercikotu) genellikle tek yıllık bitkilerden oluşan ve koşullar uygun olduğunda agresif biç…
Turgenia (Karaheci) genellikle tarla sınırlarında görülen ve kısa boylu tek yıllık bitkilerden oluşa…
Visnaga (Hıltan) genellikle yol kenarı ve tahrip edilmiş alanlarda görülen ve tek yıllık bitkileri b…