İçeriğe geç
Anasayfa » Conium maculatum (Baldıran)

Conium maculatum (Baldıran)

FLORA NICOMEDIAE • EUROPE-WESTERN ASIA-NORTHERN AFRICA

Nasıl tanırım?

Kolların çıplak, yaprakların 3-4 teleksi, üst gövde yapraklarının karşılıklı, ikincil bırahtelerin gövdenin sadece bir tarafında ve bitkinin kötü kokulu olması ayırt edici özelliğidir.

ALEMPlantae
TAKIMApiales
FAMİLYAApiaceae
CİNSConium

Habitat

Orman, sulak alan

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Nisan – Ağustos

Arazi notu

19 Temmuz 2023 • İzmit • 110 m • Dere kenarı

Bilgi

Coniine kimyasal yapısı belirlenen ve laboratuvarda sentezlenen ilk alkaloiddir.
Hasar aldığında fare veya kedi idrarına benzeyen rahatsız edici, keskin bir koku yaymaktadır.
Antik Roma’da zehir kullanımı, Lex Cornelia yasası ile ağır bir suç olarak kabul ediliyordu. Bu yasa, hem kasıtlı hem de kasıtsız zehirlemeyi cezalandırıyor ve baldıran gibi zehirli bitkilerin dikkatli kullanılmasını zorunlu kılıyordu.
Sokrates’in bu bitkinin özsuyundan hazırlanan bir zehiri içmeye mahkum edilerek idam edildiği kabul edilmektedir. Atina hukuku, bazı suçlular için acı çektirmeyen, kan akıtmayan uygar bir infaz yöntemi olarak baldıran zehirini resmi devlet idam yöntemi olarak kullanıyordu. Platon, Phaidon‘da hocasının baldıranı içtikten sonraki son anlarını anlatmıştır. Zehir, ayaklardan başlayarak yukarı doğru vücudu soğutur, felç eder ve en son akciğer kaslarını durdurarak boğulma yoluyla ölümü getirmektedir.

Folklor

Ağrı ve kas gevşetici, tetanoz, sara, trigeminal nevralji ve kore hastalığı gibi rahatsızlıklarda başvurulmaktadır. Ayrıca yatıştırıcıdır. Geleneksel olarak kansere karşı kullanılmıştır. Yapraklar pişirilerek tüketilmiştir.
Cadılık ve büyü ile en çok ilişkilendirilen bitkilerden biridir. Cadıların, uçma merhemlerinin içerisine baldıran kattıklarına ve bu bitkinin halüsinasyon yaratarak uçma hissi verdiğine inanılırdı.
Çeşitli tarla kuşları tohumlarını zarar görmeden yemektedir. Ancak bazı raporlar bu tohumlarla beslenen kuşlarının etinin yenmemesini önermektedir.
Baldır kelimesi, Türkçede bitki gövdesi için de kullanılan bir isimdir. Bitkilerin oldukça uzun olduğu düşünülürse bu durumda, baldırlı, uzun gövdeli anlamına gelen bir isimlendirme gibi gözükmektedir.

Dikkat

Zehirli ve ölümcül bir bitkidir. Zehir doğrudan solunum sistemine saldırır ve ölüm boğulma yoluyla olur. Toksinler uçucudur ve bitki kuruduğunda ya da pişirildiğinde yok olur. Otlama bölgelerine yakın bölgelerde bulunan ve rekabet yetenekleri güçlü olan bu bitkiler çok sayıda otçul hayvanın ölümünden sorumludur. Bitkiyi tüketen hayvanlarda kas spazmları, ishal, depresyon, iskelet bozuklukları ve ölüm görülmektedir. Ayrıca özellikle hamile ve emzirme dönemindeki kadınlar ve çocuklar için hayli tehlikelidir.
Hem bitkide görülen mor lekeler hem de yaprak ve saplarının ezildiklerinde yaydığı kötü koku bitkiyi teşhis etmek için önemli anahtarlardır.
Cinsin içerdiği coniine, sinir sisteminde nikotinik asetilkolin reseptörlerini bloke eden bir alkaloiddir. Bu nedenle yüksek maruziyet ciddi nörolojik bozukluklara ve solunum yetmezliğine yol açabilir.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca dönme anlamına gelir ve özellikle baldıran tüketildiğinde baş gösteren vertigoya işaret eder. Epitet Latince benekli anlamına gelir. Bitkinin gövdesinde çoğunlukla mor benekler vardır ve bu benekler, oldukça zehirli olan bitkinin teşhis edilebilmesine anahtar işlevi görmektedir. Ayrıca baldıran zehirlenmesine bağlı olarak hayatını kaybedenlerin vücutlarında benekler görülmektedir.

BİLİMSEL TANIM

Genellikle 30 ila 200 cm büyüyebilen aromatik bir bitkidir. Gövde çıplak, yeşil renkli, oluklu ve içi boştur. Gövdenin alt yarısında genellikle kırmızı ya da mor lekeler görülmektedir.

Yapraklar iki ila dört arası teleksi, ince bölünmüş ve dantelsi, üçgensi biçimli, 50 cm uzunluğunda ve 40 cm genişliğindedir. Çiçekler küçük, beyaz ve 10 ila 15 cm uzunluğundaki şemsiyelerde kümeler halindedir. Şemsiyeler 8 ila 14 adet kolludur.

Bırahte ve ikincil bırahteler 3 ila 6 adet, yapraksı ve 3 mm uzunluğundadır. Merikarp 2,5 mm uzunluğunda ve 1,5 mm genişliğindedir. Dilimizde baldıran, ağı otu, ağu otu, hırhındilik, körek, şemsiye otu ve yılan otu adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Baldıran (بالدران), bitkinin Türkçe ismidir. Halîmî şevkerân ile baldıranın aynı bitki olduğunu belirtmiştir. Ayrıca Arapça karşılığı olan şevkerân (شوكران) ve Türkçe ağulu ot (اغلو اوت) adları da kullanılmıştır.
Dioscorides, ölümcül olduğunu, göz ağrısı, ıslak rüya ve cilt hastalıkları vakalarında kullanıldığını, süt kesici olarak başvurulduğunu, erkek çocuklarda testislerin, kız çocuklarda memelerin anormal büyümesini kontrol altına aldığını yazmıştır. Râziyânec benzeri kokusunun bulunduğu, ince yapraklı ve beyaz çiçekli olduğu belirtilen bitki Anadolu’da, göz ağrısı ve gut tedavisinde kullanılmış, taş düşürücü ve süt kesici olarak faydalanılmış, ayrıca atlarda kaşıntının tedavisi için kullanılmıştır.

Antikçağ

Pontus kralı Clearchus, esirlere zorla baldıran yedirerek deney yağmıştır. Sokrates’in de baldıran tüketerek yaşamına son verildiğine inanılmaktadır. Antik Yunanda ölüm cezası olarak kullanılmaktaydı ve bu nedenle bazı Romalı yazarlar Yunanları barbar olmakla eleştirmiştir.
Rezeneye benzer büyük ve boğumlu bir kökü vardır. Yaprakları da rezene yapraklarına benzer ancak kokusu daha bunaltıcıdır. Çiçekler beyaz renkli ve şemsiye halindedir. Tohumu anasona benzer ancak daha beyaz renklidir. Ölümcüldür, baştan ayağa üşüterek öldürür. Panzehri saf şaraptır. Tohum kurumadan önce, üst yaprakların suyu çıkarılır ve güneşte koyulaşmaya bırakılır. Kurutulduğunda sağlığı düzeltmede etkilidir. Uygulandığında zona ve yılancığı iyileştirir. Öğütülerek testise sürülürse uyku esnasında sperm akmasını engeller. Uygulandığında cinsel organı rahatlatır ve küçük kızların göğüslerinin büyümesini engeller. DI 4-78.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.192-193.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir