Coğrafi dağılım.
Cins, Akdeniz havzasından Çin’in batı sınırlarına kadar uzanan bir alanda yayılış göstermektedir. 200’ün üzerinde türü olmakla birlikte bunların çok büyük bir bölümü sadece bir ya da iki dar alandan bilinmektedir.
Dünyanın en pahalı baharatı olan safran, bu cinse bağlı Crocus sativus türünün kurutulmuş tepeciklerinden elde edilmektedir.
Çiğdemler, hava durumuna karşı hassastır. Hava karardığında veya bulutlu ve yağışlı havalarda çiçeklerini kapatırlar. Bu olguya nyctinasty (uyku hareketi) denir ve başlıca nedeninin, polenleri nemden, yağmurdan ve gece soğuğundan korumak olduğunu düşünülmektedir. Bu sayede çiçekler, tozlaştırıcı böceklerin en aktif olduğu güneşli saatler için polenlerini taze tutmaktadır.
Türkiye, çiğdem çeşitliliğinin merkezidir. Ülkemizde bulunan her iki çiğdem taksonundan biri Türkiye’ye özgüdür.
Yaprakları ve çiçekleri, mumsu bir tabaka ile kaplıdır. Bu tabaka, onları ani don olaylarına ve kar yağışına karşı yalıtarak korur. Ayrıca aktif olarak büyürlerken hücrelerinde ısı üretirler. Böylece etrafındaki karı kendi ısısıyla eriterek çiçeğin çıkmasını sağlayan bir pencere açmaktadır. Bu nedenle yüksek rakımlarda karların içinden çiçeklerini çıkarmış çiğdemleri görmek mümkündür. Bu ayrıca ekosistem için de büyük önem taşır. Çiğdemler kış uykusundan uyanan ve yiyecek bulmakta zorlanan bombus kraliçeleri için hayati bir besin kaynağıdır. Böylece yeni kolonilerini kurabilmeleri için gereken enerjiyi sağlarlar.
Kormuslar iki farklı kök tipi üretmektedir. Normal lifsi kökler ve yeni kormusların büyümesiyle oluşan kalın, kırışık kontraktil kökler. Bu kontraktil kökler, sıcaklık dalgalanmaları ve ışık değişimlerine yanıt olarak kormusu toprağın derinliklerine çekerek daha iyi koşullara taşır. Hatta çok derine gömülmediklerinde bile bitki kendini doğru derinliğe yerleştirecektir.
İlkbaharda çiçek açan çiğdemler, yumurtalığı hava koşullarından korumak amacıyla toprak altına çekilmesini sağlayan uzun bir floral tüpe sahiptir. Böylece donlar geçene kadar tohumlar daha korunaklı alanda bir alanda bekletilmektedir.
Anadolu’da bazı çiğdem türlerinin cormusları çiğdem ve gözenek adıyla bilinir ve ya çiğ yenir ya da pişirilerek çiğdem pilavı yapılır.
Kocaeli’ndeki çiğdem türlerinin yarıya yakını endemiktir ve oldukça dar bir alanda yayılış göstermektedir. Endemik olmayanlar da aslında sadece bir komşu ülkede bulunmaktadır ve bölgesel endemik statüsündedir.
Evet, çok zarif çiçeklerdir ancak kesinlikle sökmeyin ve bulundukları alanı tahrip etmeyin.
Crocus (Çiğdem) cinsinin Türkiye’de endemizm oranı oldukça yüksektir. Kormus genellikle simetriktir ve lifsi, zarsı ya da derimsi gömlek ile çevrilmiştir. Kıa boylu bitkilerdir ve gövde yeraltındadır. Yapraklar çiçeklenme zamanında ya da çiçeklenmeden sonra belirir. Tamamı tabandadır ve ortasında beyazımsı bir şerit izlenir. Bazı türler güz aylarında bazı türler de bahar aylarında çiçek açar. Çiçekler gösterişli ve beyaz, sarı, turuncu ya da mor renklidir. Bunlar kapalı havalarda ya da hava karardığında kapanırlar. Kapsül silindirik ila elipsoittir. Tohumlar genellikle çok sayıda, küresel ila elipsoit, kahverengi ila kırmızı tonlarındadır.
Cins adı Tanrı Hermes’in arkadaşı Crocus’un (κρόκος) adını taşımaktadır. Buna göre bir gün iki arkadaş disk atma alıştırması yaparken Hermes, kazayla Crocus’u öldürür. Crocus’un öldüğü yerden küçük bir çiçek çıkar, Crocus’un kanı çiçeğe dökülür. Çiçeğin merkezinde görülen kırmızı renkli uzantılar (ercik) Crocus’un kanıdır. Bitkinin adı ile ilgili ikinci rivayette ise; Crocus adında bir genç orman perisi, Smilax adında bir çoban kıza âşık olur ancak aşkı karşılıksız kalır ve bu aşk nedeniyle tükenerek çiğdem çiçeğine dönüşür ya da öldüğü yerden çiğdem çiçekleri çıkar. Bu hikâyede adı geçen çoban kız Smilax ise, tırmanıcı Smilax (melocan) bitkisine dönüşür. Son rivayet ise Zeus ve Hera’nın birlikte uzandığı çimenlerin arasından, onların aşklarının yüceliği ile çıkmıştır. Diğer yandan kelime, günümüzde zerdeçal olarak bilinen Curcuma cinsinin Sanskritçe adı olan kunkumam ile hayli yakındır. Kelime zerdeçalın safran sarısı olan rengine dikkat çekmektedir ve ilişki de renk üzerinden kurulmuştur.
Türk uygarlığı
Kocaeli’ndeki türler
- Crocus antalyensioides (Bilecik çiğdemi)
- Crocus bifloriformis (Misya çiğdemi)
- Crocus chrysanthus (Sarı çiğdem)
- Crocus flavus (Yer çiğdemi)
- Crocus keltepensis (Keltepe çiğdemi)
- Crocus mazziaricus (Duru çiğdem)
- Crocus pestalozzae (Ümraniye çiğdemi)
- Crocus pulchellus (Güz lalesi)
- Crocus sativus (Safran)
- Crocus speciosus (Çayır çiğdemi)
- Crocus vernus (Bahar çiğdemi)
