Amaranthus retroflexus (Tilkikuyruğu)

Tanımı

Ortalama 15 ila 80 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövde dik, yoğun biçimde tüylüdür. Gövde sağlam, silindirik ila köşeli ve yoğun biçimde tüylüdür. Yapraklar 15 cm uzayabilir ve bunlardan yukarıda olanlar mızraksı, altta olanlar ise yumurtamsıdır. Çiçek kurulu koltuklarda ya da tepededir, çok sayıda çiçek bulundurur ve bırahteleri diken görünümü verir. Çiçekler yeşilimsi ya da nadiren pembe bezelidir. Erkek ve dişi çiçekler aynı bitkide bulunmaktadır. Kapsül neredeyse küresel ve 2 mm uzunluğundadır. Tohumlar parlak ve siyah renklidir. Hayli dayanıklı bir bitkidir ve çoğu habitat koşulunda hayatta kalabilir. Dilimizde kırmızı kökü tilki kuyruğu, tilkikuyruğu, hoşkuran, kaba tüylü solmaz çiçek ve horoz kuyruğu adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Bitkinin tropikal Amerika orijinli olduğu düşünülmektedir ancak dünyanın büyük bölümüne yayılmıştır. Günümüzde bazı bölgelerde sebze değeri nedeniyle yetiştirilmektedir. Çoğunlukla tahrip edilmiş arazilerde, sulak alanların yakınlarında yol kenarında ve bazen de boş tarlalarda görülen bitki umumiyetle temmuz ve ekim ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 400 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca solmaz çiçekli anlamına gelir. Çiçeklerin kesildikten sonra bile uzun süre canlılığını korumalarına işaret eder. Bu isim aynı zamanda yaz ayları başlarında Kocaeli’nde çiçekçilerde ya da pazarlarda sıklıkla horozibiği etiketi ile satılan Celosia türlerini de kapsar. Dilimizdeki “horozibiği” kelimesi Celosia cinsinin İngilizce yaygın adı olan “cockscomb”un tercüme edilmesi ile elde edilmiştir. Epitet Latince geri bükük anlamına gelir. Özgün tanımda yer alan “ramis retrocurvatis” cümlesi, bitkinin dallarının geriye doğru kıvrık olduğuna işaret etmektedir.

Kullanımı

Genç yapraklar çiğ ya da pişirilerek ıspanak gibi tüketilmektedir. Yetiştiği topraklar göz önüne alınarak önce kaynatılmalı, kaynatıldıktan sonra da kullanılan su atılmalıdır. Hindistan’da “thoran” olarak bilinen popüler yemeğin yapımında yaprakları kullanılmaktadır. Tohumları çiğ olarak tüketilebilir ya da kavrularak un haline getirildikten sonra ekmek yapımında kullanılır. Genç bitkiler kaynatıldıktan sonra kurutularak kış aylarında tüketilmektedir. Tuz, karabiber ve tereyağı ile terbiye edilerek yenilmektedir. Tohumları “pinole” olarak bilinen yemeğin yapımında kullanılmıştır. Mısırla birlikte öğütülen tohumları tören yemeği olarak değer görmüştür.

Aztekler tarafından dinsel törenlerde kullanılmıştır. Tohumlardan elde edilen un, insan kanı ile birlikte kurban törenlerinde küçük biblolara dönüştürülürdü. Bitkiden kırmızı ve yeşil boya elde edilmiştir. Otçul hayvanlara uzun süreli otlatmanın zararlı olduğu ve hatta ölüm vakalarını görülebileceği rapor edilmiştir. Bir hafta boyunca büyük oranda tüketilmesi halinde sığırların böbreklerine zarar verir. Ancak normal dozda otçul hayvanlar için besleyicidir.

Âdet tedavisi, bağırsak kanaması ve ishal vakalarında kullanılmıştır. Yapraklarından yapılan çay büzücüdür. Demlenerek ses kısıklığı tedavisinde başvurulmuştur. Demir, A ve C vitaminleri bakımından zengindir. Yaprakları büzücüdür ve aşırı adet kanamalarında tavsiye edilmiştir. Demlenerek mide sorunlarında içilmiştir. Navajo yerlileri tarafından yılan ısırması vakalarında gövdesi yılan şekline sokularak lapa halinde ısırılan bölgeye uygulanır. Yaprakların kanı pıhtılaştırması nedeniyle burun kanaması vakalarında burun deliklerine konulmuştur.