Nasıl tanırım?
İnce ve dik terminal çiçek durumları, dallanmış aksiller çiçek kümeleri, yeşil çiçekleri ve meyveyi belirgin şekilde aşan sivri tepalleri ile ayırt edilir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Tahrip edilmiş araziler, sulak alanlar, yol kenarı, tarla
Statü
Doğallaşmış
Çiçeklenme
Temmuz – Eylül
Arazi notu
09 Eylül 2023 • Kartepe • 40 m • Dere kenarı
Bitki için kullanılan ıştır kelimesi, Sırp ve Hırvat dillerinde Amaranthus türleri için kullanılan štir adından gelmektedir.
Mancar ise Ermenice sebze anlamına gelen pançar (բանջար) adının farklı söyleniş biçimidir.
Topraktaki kurşun, kadmiyum ve aşırı nitrat gibi zararlı maddeleri depolama yeteneğine sahiptir. Bu yüzden sanayi bölgelerindeki toprakları temizlemek için kullanılır.
Yapraklarındaki demir, kalsiyum ve A vitamini oranı ıspanaktan çok daha yüksektir.
Sonbahara doğru bitki kuruduğunda üzerinde binlerce küçük siyah tohum kalır. Bu dönemde göç eden yabani kuşlar ve tarladaki küçük kemirgenler için kış öncesi enerji deposudur.
Halihazırda sebze olarak yetiştirilen bir bitkidir. Yapraklar ve genç fideleri ıspanak gibi tüketilmektedir. Tohumları yenilmektedir. Meksika’da pazarlarda sebze olarak satılmaktadır. Genç bireyler haşlanarak kurutulmakta ve kış aylarında tüketilmektedir. Tohumları kavrularak öğütülür, kaynatıldıktan sonra köfte haline getirilerek tüketilir. Yaprakları kabak çiçeği ile birlikte haşlanarak taze ya da kurutulmuş halde mısırla birlikte çorba yapımında kullanılır. Tohumları ekmek yapımında kullanılmaktadır ve bunlar oldukça besleyicidir.
Bitkiden sarı ve yeşil renkli boya elde edilmiştir. Yapraklarından elde edilen çay büzücü olup bağırsak kanaması, ishal, aşırı adet akışı tedavisinde kullanılmıştır. Amerika yerlileri tarafından tıbbi amaçlarla kullanılmıştır. Yaprakları büzücüdür ve aşırı adet kanaması halinde başvurulmuştur. Demlenerek mide sorunlarında kullanılmıştır.
Organik olmayan koşullarda yetişiyorsa yaprakları nitrat depolayabilir ve bu durumda tüketilmesi önerilmez. Bu durumda bitki otçul hayvanlara da zararlıdır. Nadiren de olsa polenlerinin alerjik reaksiyonlara neden olabileceği kaydedilmiştir.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca solmaz çiçekli anlamına gelir. Çiçeklerin kesildikten sonra bile uzun süre canlılığını korumalarına işaret eder. Bu isim aynı zamanda yaz ayları başlarında Kocaeli’nde çiçekçilerde ya da pazarlarda sıklıkla horozibiği etiketi ile satılan Celosia türlerini de kapsar. Dilimizdeki “horozibiği” kelimesi Celosia cinsinin İngilizce yaygın adı olan “cockscomb”un tercüme edilmesi ile elde edilmiştir. Epitet Latince melez anlamına gelir. Öte yandan bitki melez değildir, dahası birçok Amaranthus türünün, bu bitkinin doğal melezi olduğu öne sürülmektedir.
2 metreye kadar büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Kısa bir kazık köke sahiptir. Tüysüz ya da olgunlukta tüylü bir bitkidir. Gövdesi sağlam yapılı, köşeli, çıplak ya da seyrek tüylü, çok ya da az dallı, dik ve yeşil ya da kırmızı renklidir. Yapraklar çıplak ya da cılız tüylü, uzun saplı, genişçe mızraksı ila baklavamsı ya da yumurtamsı, en çok 8 cm uzunluğunda ve en çok 6 cm genişliğindedir. Çiçek kurulu boyunca yaprak mevcut değildir. Çiçekler sarımsı, yeşil, kırmızımsı ya da mor renkli koltuklarda ya da terminal küme halindedir. Bırahte ve ikincil bırahte üçgensi yumurtamsı ila üçgensi mızraksı, soluk, zarsı ve sipsivri uçludur.
Çiçek örtüsü bölümleri beş adet, mızraksı ila dikdörtgensi ve 1,5 ila 3,5 mm uzunluğundadır. Tepecik üç adet ve zikzaklı ya da geriye kıvrıktır. Kapsül küresel ila yumurtamsı testimsi ve 2 ila 3 mm uzunluğundadır. Tohumlar siyah ila kırmızımsı kahverengidir.
Dilimizde melez mancar, telliıştır, ıştır ve karagöz mancarı adları ile bilinmektedir.