İçeriğe geç

Amaranthus (Horozibiği)


Dolaşım

BitkilerKaranfil takımıHorozibiğigiller › Horozibiği

Genel bilgiler

Tek ya da çok yıllık otlardan oluşan bir cisntir. Türkiye’de 14, Kocaeli’de 4 türle temsil edilmektedir. Kamuoyunda bilinen otlar olup (örneğin mancar adıyla), bazı türleri çiçek kurulu nedeniyle mezarlık alanlara dikilmekte, bazı türleri de toplanıp tüketilmektedir. Çiçek ve meyveler tek başlarına gösterişsizdir, ancak çiçekler ve meyveler küme halinde bulunduğundan dikkat çekicidirler. Bitkilerin çiçeklerinin uzun süre kalması ile zor tabiat şartlarını tolere edebilmeleri nedeniyle mezarlıklarda sıklıkla gözlemlenmiştir. Bitki ölümsüzlüğü, sadakatı ve istikrarı simgeler.

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca “solmaz çiçekli” anlamına gelir. Çiçeklerin kesildikten sonra bile uzun süre canlılığını korumalarına işaret eder. Bu isim aynı zamanda yaz ayları başlarında Kocaeli’de çiçekçilerde ya da pazarlarda sıklıkla “horozibiği” etiketi ile satılan Celosia türlerini de kapsar. Dilimizdeki “horozibiği” kelimesi Celosia cinsinin İngilizce yaygın adı olan “cockscomb”un tercüme edilmesi ile elde edilmiştir.

Tarihi

Akhilleus (Aşil) öldüğünde cenazesine gelenler başlarına Amaranthus (amarant) çiçeklerinden yapılmış taçlar takmışlardır. Aşil’in mezarına da bu bitkiden dikilmiştir. Tapınak girişlerine de amaranthus çiçekleri asılırdı.

Sumatra’da barış zamanı çalınan çalgılara bu çiçeklerden asılırdı.

Günümüzde Avrupa’da yılbaşında kiliseler bu çiçeklerle süslenir.

Çiçeklerinin uzun süre canlı kalması nedeniyle kutsal kabul edilirdi.

Kocaeli’de görülen bütün Amaranthus türleri Amerika kıtası orijinlidir (neofit). Avrupa ve Avrasya’nın ılıman bölgeleri boyunca istilacı tür kimliğine sahip olan bu türler Kocaeli’de de doğallaşmışlardır.

Türkiye’nin doğal bitkisi olmakla birlikte Kocaeli’de görülmeyen Amaranthus blitum (hoşkuran) ve uzakdoğu orijinli Amaranthus tricolor (alacaibik) geleneksel tıpta kullanılan bitkilerdir.

Geleneksel tıp

Amaranthus blitum İslâm tıbbında bakla-i yümniyye (بقلة يمانية) olarak bilinir. Galenus, Theophrastus ve Dioscorides, bliton (βλίτον) olarak adlandırdıkları bitki hakkında sadece sebze olarak tüketildiğini, tıbbi bir değerinin olmadığı bilgisini vermişlerdir.

Plinius, kan tükürme durumlarında kullanıldığını belirtir.

İbn Sînâ, bitkinin şişler ve yaralar üzerine lapa olarak uygulandığını, gül suyu ile birlikte güneş çarpması vakalarında kullanıldığını, öksürük ve susuzluk giderici olduğunu kaydetmiştir.

İbn Meymûn, sözlüğünde bitkinin sadah, blitu ve carbuz adları ile bilindiğini kaydeder.

Yuhannâ bin Mâseveyh, bitkinin öksürük ve susuzluk giderici olduğunu aktarır.

Râzî, bitkinin etkisinin insan mizaçlarına göre farklılık gösterdiğini belirtir.

Amaranthus tricolor ise görece daha yaygın olarak bilinen bir türdür, hem İbn Baytâr hem de İbn Cülcül’e göre bitkinin tıbbi faydaları Endülüs’te keşfedilmiştir, bustan abruz (بستان ابروز) olarak bilinen bitkinin özellikleri hakkında,

Süleyman bin Hasan, bitkinin Aconitum (Kurtboğan) zehirlenmelerinde panzehir olarak kullandılığını yazar.

El Mecûsî, mide ve karaciğer için faydalı olduğunu belirtir.

Gâfikî’ye göre bitkinin adı Farsça kökenli olup, “bahçeleri aydınlatan” anlamına gelir. Arapça’da için ise “horoz ibiği” olarak bilindiğini kaydeder.

Literatür

Species Plantarum 2: 989. 1753. L.