Nasıl tanırım?
Bu bitki Kocaeli’nin doğal türü değildir. Mezarlıklarda, bahçelerde ve bazen yol kenarında görülebilir. Bunun dışında doğallaşmış popülasyonuna rastlamadık ancak halihazırda Türkiye’nin doğallaşmış bitkisi kabul edilmektedir. Yumru kökleriyle vejetatif olarak çoğalan, kısır bir triploiddir. Yani üç set kromozomu olduğu için kendi kendine döllenemez ve nadiren meyve verir. Kocaeli’nin doğal bitkileri arasında benzeri yoktur.
Habitat
Bahçe, mezarlık, yol kenarı
Statü
Doğallaşmış
Çiçeklenme
Haziran – Ekim
Arazi notu
22 Haziran 2021 • Karamürsel • 40 m • Bahçe
Yaklaşık 2.000 yıl önce İpek Yolu üzerinden Çin’den Batı’ya taşınmıştır. Antik Roma, Antik Yunan ve Antik Mısır’da biliniyordu. Sayfanın devamında görüleceği üzere Ortaçağ’da Anadolu’da da tanınan bir bitkiydi.
Son derece dayanıklıdır. Sökülüp uzun süre topraksız kalsa dahi ertesi yaz çiçek açabilir. Atık bitki malzemesiyle ormana atılan örneklerin zamanla burada doğallaştığı gözlemlenmiştir.
Özellikle çiçek, yaprak ve yumruları yenilmekte ve salatalara eklenmektedir. Yaprak ve taze sürgünler pişirilerek, ayrıca yumrusu patates gibi tüketilmektedir. Yaprakları kurutularak ayakkabı yapımında kullanılmıştır. İdrar söktürücü, ateş düşürücü ve müshil etkilidir. Çiçekler yatıştırıcı, kusma engelleyici, spazm çözücü, temizleyici, ateş düşürücü ve sakinleştiricidir. Bunun yanında çiçekler doğum esnasında yatıştırıcı olarak doğum yapan kadına verilmiştir. Çiçek özü kan temizleyicidir.
Kök sistemi saçaklıdır ve derinlerde yumrular oluşturur. Toprağın altında sıkı bir ağ gibi örülen bir kök tabakası yaratır. Bu nedenle dik yamaçlarda, uçurumlarda ve heyelan riski olan otoyol kenarlarında toprağın kaymasını ve erozyonu önlemek için dikilmektedir.
Yapraklarının aşırı tüketilmesinin sanrıya neden olabileceği kaydedilmiştir. Ayrıca tüketilmesi halinde otçul hayvanlarda felce, kedilerde ise böbrek yetmezliğine neden olabileceği rapor edilmiştir.
Kediler için son derece tehlikelidir. Yaprakları, çiçekleri veya kazara tüylerine bulaşan polenleri yalayan kediler
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca gün güzeli anlamına gelir. Çiçekler sabah açılır ve aynı akşam kapanır ve genellikle ömürleri bir gündür. Cinsin dilimizdeki adı da doğrudan bilimsel adından çıkarılmıştır. Epitet Latince kırmızımsı sarı anlamına gelir ve açık bir şekilde türün çiçek rengine işaret eder.
Genellikle 40 ila 150 cm büyüyebilen bir bitkidir. Kökler etli ve uçlarında küresel elipsoit yumruludur. Sitolonlar 30 cm kadar uzayabilir. Yapraklar şeritsi, 50 ila 150 cm uzunluğunda ve 1,5 ila 3 cm genişliğindedir.
Sıkapa dik ve içi boştur. Çiçek sapı 5 mm uzunluğundadır. Çiçekler kokusuz, 5 ila 12 cm çapında ve turuncu kırmızı renkli olup her tepalin merkezinde soluk bir hat görülür.
Meyve kapsül formunda, elipsoit, 2 ila 2,5 cm uzunluğunda ve 1 ila 1,5 cm genişliğindedir. İplikçik 4 ila 5 cm uzunluğundadır. Başçık morumsu siyah renklidir. Dilimizde turuncu güngüzeli adı ile bilinmektedir.