FLORA NICOMEDIAE • EUROPE-LEVANT

Nasıl tanırım?

Dik, az dallı ve taç yaprakların düz, pembe veya beyaz renginde olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMCaryophyllales

FAMİLYACaryophyllaceae

CİNSSaponaria

Habitat

Yol kenarı, dere kıyısı, orman

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Haziran – Ağustos

Arazi notu

21 Ağustos 2024 • Gebze • 70 m • Dere kenarı

Bilgi

Tohum, yaprak, kök ve çiçeklerinden izole edilen saporin, hücrelerin ribozomlarını kalıcı olarak devre dışı bırakarak hücre ölümüne neden olan bir proteindir. Bu nedenle kanser hücrelerinin yok edilmesinde değerlendirimektedir.

Folklor

Tahin helvası ve tahin üretiminde, yağları stabilize edip karakteristik dokuyu vermek için emülgatör olarak kullanılır. Ayrıca, bira yapımında köpük oluşturucu olarak da değerlendirilmiştir. Hassas tekstil ürünlerini temizlemek için kullanılmıştır. Bitki suda kaynatılarak sabun elde edilmektedir. Giysileri parlatır. Balgam söktürücüdür. Kökü değiştirici, kaşıntı ve pıhtılaşma önleyici, safra söktürücü, sitotoksik, yatıştırıcı, terletici, idrar söktürücü, müshil, hapşırtıcı ve toniktir. Ayrıca demlenerek kaşıntı giderici olarak kullanılmıştır. Bunun yanında sarılık ve iç organ tıkanıklarında başvurulmuştur.

Dikkat

Sindirim sistemini tahriş eder. Aşırı tüketiminin kırmızı kan hücrelerinin yok olmasına, ayrıca ishal, bulantı ve kusmaya neden olabileceğine dair raporlar vardır. Hamilelik sırasında kullanmamak gerekir.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Latince sabun anlamına gelir. Cinsin musilajlı usaresi suyla temas ettiğinde köpük oluşturmaktadır ve bu bağlamda temizleyici özelliğine işaret etmektedir. Özellikle Saponaria officinalis türünün yapraklarından üretilen sabun hassas/antika tekstil ürünlerini temizlemek için kullanılmıştır. Türkçe adı olan sabunotu, Antik Yunanca sapon (σᾱ́πων) kökenlidir. Epitet Latince tedavi edici anlamına gelir. Epitet, geleneksel olarak tedavi amaçlı kullanılan bitkileri tanımlamak için kullanılmaktadır. Bu terim, bitkinin özellikle tıbbi amaçlarla kullanılması nedeniyle aktar, eczane, hastane, vb. yerlerde satılmasını vurgulamaktadır.

BİLİMSEL TANIM

Genellikle 30 ila 70 cm kadar büyüyebilen bir bitkidir. Rizomları vasıtasıyla koloni oluşturur. Gövde dik, basit ya da dallı ve genelde kırmızı süslüdür. Yapraklar geniş, sapsız, karşılıklı dizilişli, 3 damarlı, 3 ila 11 cm uzunluğunda, 1,5 ila 4,5 cm genişliğinde ve mızraksıdır. Bırahte mızraksı ve sipsivri uçludur. Çiçek sapı seyrekçe kısaca havlıdır.

Çiçekler hoş kokulu, pembe ya da bazen beyaz renklidir. Geceleri kokuları daha güçlüdür. Çanak yeşil ya da zaman zaman koyu mor renkli, tüpsü ve 20 damarlıdır. Çanak dişleri genişçe yumurtamsı ve sivri uçludur.

Kapsül silindirik ya da yumurtamsıdır. Tohumlar siyah kahverengi, küresel böbreksi, hafifçe sıkıştırılmış ve kabarcıklıdır. Dilimizde sabun otu, kargasabunu, köpürgen, sabun çiçeği ve tahdik otu adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Sâbûn (صابون), bitkinin Latincedeki karşılığı olan sapodan muharreftir. Metinlerimizdeki bütün sâbûn kullanımlarını bu bitki ile karşılamak doğru değildir, sâbûn her zaman bitkisel maddelerden üretilmez. Dioscorides, dalak ve karaciğer şikâyetleri, kemik iltihabı, cüzzam, öksürük ve astım vakalarında kullanıldığını, ayrıca hapşırtıcı, görüşü keskinleştirici, taş düşürücü, idrar söktürücü olarak faydalanıldığını aktarmıştır. İbnü’l-Baytâr, kundus ile sâbûnun karıştırıldığını (iki bitki de temizleyici özelliklere sahiptir), kökünün yünleri yıkamak için kullanıldığını; el-Nebâtî, kadınların deterjan olarak başvurduklarını kaydetmiştir.

Yüz temizlemek için kullanılan meşhur bir bitkidir. Kökü keskin ve idrar söktürücüdür. Balla alındığında karaciğer hastalığı, öksürük ve sarılığa iyi gelir, aynı zamanda bağırsakları da temizler. Kapari kökü ile alınırsa taşları kırar ve idrar söktürücüdür. Uygulandığında âdet söktürücüdür ve fetüsü yok eder. Polenta ve sirke ile kullanıldığında cüzzamı temizler. Görüş keskinliği için göz ilaçlarına eklenmiştir. Öğütülerek balla birlikte damlatıldığında hapşırtarak ağızdan temizler. DI 2-163.

Bu bitki radicula adıyla bilinir, usaresi yünün yıkanmasında kullanılır ve yüne harika biçimde beyazlık ve yumuşaklık verir. Anadolu ve Suriye’de engebeli yerler ve kayalık alanlarda yetişeni çok kıymetlidir. En değerlisi ise Fırat’ın ötesinde yetişendir. Buradakinin sapı incedir ve halkı tarafından gıda amacıyla kullanılır. Merhem yapımında kaynatılarak kullanılır. Yaprakları zeytin yaprağına benzer. Yunanlar bu bitkiye struthion der. Yazın çiçeklenir ve hoş bir görünümü vardır ancak kokusuzdur. PL 19-18.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Saponaria officinalis (Sabun otu)