Nasıl tanırım?
Hipokilin yanal loblarının bulunmaması, bir metreye kadar boylanması, 5-12 adet yapraklı, eksenin havlı, çiçeklerin kırmızımsı yeşil ila koyu mor renkli ve 30 adetten fazla olması ayırt edici özelliğidir. Yaz aylarında çiçek açmakta ve çoğunlukla orman açıklıklarında görülmektedir.
Habitat
Ormanlık alanlar, çalılıklar
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Haziran – Temmuz
Arazi notu
04 Ağustos 2021 • Kartepe • 1300 m • Ormanlık
Bitkinin bir bölgedeki varlılığının, trüf mantarının varlığına bir kanıt olduğu öne sürülmektedir. Çoğu orkide türünün aksine, yüzden fazla farklı böcek türü tarafından tozlaştırılmaktadır.
Zaman zaman hoş olmayan bir koku yaymaktadır ve bu kokunun otçul hayvanları uzak tutmaya yaradığını öne sürülmektedir.
Bazı örnekler güneşin neredeyse hiç girmediği derin ormanlarda görülmektedir. Bu örnekler her anlamda mantarlara bağımlı olarak yaşamakta ve morumsu-kahverengi bir renge bürünmektedir.
Fincan benzeri çukur (hipokil) nektarla doludur. Ön kısımdaki üçgen platform (epikil) ise böceğin iniş yapması için tasarlanmıştır. Bu yapı o kadar dengelidir ki, böcek nektarı içerken tam olarak polenlerin altına hizalanır.
Tozlayıcı arıları çekmek için nektar üretir, bu nektar tozlayıcılar üzerinde sarhoş edici etkiye sahiptir. Orkidenin dudak tabanı et rengindedir ve yavrularını diğer böceklerle besleyen yırtıcı arıları kendine çeker. Arı orkideye geldiğinde çiçekteki minik mantarlara da temas eder ve nektarla mantar birleşerek sarhoş edici etki oluştururlar. Sarhoş olan arı çiçekten uzun süre (ayılana kadar) ayrılamaz, bu arada bitkinin tozlaşması başarı ile tamamlanır.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Yunanca yukarıda büyüyen anlamına gelir. İlk defa Theophrastus tarafından kullanılmıştır ve bitkilerin süt kesici özelliklerine işaret etmektedir. Epitet Yunanca hayvan gıdası anlamına gelir. Geyik gibi bazı otçul vahşi hayvanların bu orkidelerle beslenmesine işaret eder. Bitkinin, düğünçiçeğigiller ailesine bağlı Helleborus cinsi ile bir ilgisi bulunmamaktadır ancak iki bitkinin ortak özelliği vahşi hayvanlar tarafından tüketilmemeleridir.
Genellikle 40 ila 100 cm büyüyebilen bir bitkidir. Seyrek ya da yoğun biçimde havlıdır. Yapraklar 3 ila 10 arası sayıda, dairesel, eliptik ila darca mızraksıdır. Bunlar 4 ila 18 cm uzunluğunda ve 1,5 ila 8,5 cm genişliğindedir.
Çiçek kurulu gevşek ya da hafifçe yoğun ve genellikle tek taraflıdır. Çiçek bırahteleri yayılıcı, şeritsi ila darca mızraksı, 10 ila 40 mm uzunluğunda ve genellikle çiçekleri aşar.
Çiçekler 15 ila 50 arası sayıda, küçük, çanak yaprak yeşilimsi ve genellikle mor lekelidir. Kapsül ters oval, 9 ila 14 mm uzunluğunda ve yoğun havlıdır. Dilimizde bindallı çiçeği adı ile bilinmektedir.