Verbascum sinuatum (Bodanotu)

Tanımı

Genellikle 50 ila 100 cm büyüyebilen iki yıllık bir bitkidir. Gövdeler silindirik ya da dekürent yapraklarla kanatlı ve çoğunlukla tabandan dallıdır. Taban yaprakları kaşıksı dikdörtgensi, 4 ila 35 cm uzunluğunda, 2 ila 15 cm genişliğinde, dilimli loblu ya da az teleksi, sıklıkla dalgalı kenarlı ve sapsız ya da kısa saplıdır. Gövde yaprakları dekürent ya da değildir. En üstteki kaba dişli ya da düz kenarlı, dikdörtgensi yumurtamsı ya da yüreksi yumurtamsı ve sivri uçludur.

Çiçek durumu gevşek, çok sayıda dalın oluşturduğu geniş bir bileşik salkım ve 1 ila 7 adet çiçekten oluşan kümeler halindedir. Bırahteler genişçe yüreksi üçgensidir. Çanak 2,5 ila 5 mm uzunluğundadır. Lobları yumurtamsı mızraksı, sivri uçlu ve salgısız ya da salgılı tüylüdür. Taç sarı renkli, 1,5 ila 3 cm çapında ve dış yüzeyi yıldızsı kaba tüylüdür. Ercikler beş adettir. Başçıklar böbreksidir. İplikçikler mor menekşe yünlü ve öndeki iki tanesi uca doğru çıplaktır. Kapsül genişçe eliptik ya da neredeyse küresel, 3 ila 5 mm uzunluğunda, 2,5 ila 4 mm genişliğinde ve kaba tüylüdür. Verbascum sinuatum dilimizde bodan otu, kurt kulağı ve çoban çırası adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Verbascum sinuatum doğal olarak Akdeniz havzası ile Afganistan arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Ancak günümüzde Amerika’ya da dağılmıştır. Tahrip edilmiş araziler, yol kenarı, deniz kenarı, tarlalar ve çayırlarda görülmektedir. Umumiyetle mayıs ve ekim ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1100 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince sakallı anlamına gelir. Cinse bağlı birçok türde uzun ve yoğun tüyler görülür. Epitet Latince dalgalı anlamına gelir. Yaprak kenarlarına işaret eder. İkili adlandırma öncesi adı “Verbascum graecum fruticosum, folio sinuato candidissimo”dur. Bitki kuruduğunda odunsu bir yapı alır ve kolay tutuşur. Bu nedenle çoban çırası adı ile de bilinmektedir.

Kullanımı

Astım, boğaz ve akciğer sorunlarına iyi geldiği ifade edilmektedir. Avusturya’da alternatif tıp alanında çay olarak tüketilmiştir. Çiçekleri müsilaj, uçucu yağ ve glikozitler taşır. Balgam söktürücü ve göğüs yumuşatıcı olarak kullanılmıştır. Bazı sığır kuyruğu türlerinin tohumları saponin taşıdıklarından dolayı balıklar için zehirli olup, balık avlamada kullanılır. Bitkinin yaprakları da terletici, balgam söktürücü, idrar arttırıcı ve kabız edici olarak kullanılmıştır. Ayrıca basur için de önerilmiştir. Yapraklarında antimikrobiyal etkiler tespit edilmiştir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Bûsîr

Bûsîr (بوصير), bitkilerin Arapçadaki karşılığıdır. Akşemseddin, bûsîrin karşılığı olarak sığır kuyruğu adını verir. Bu bitkiler günümüzde de sığır kuyruğu olarak bilinir.

Ancak Ortaçağ’da sığır kuyruğu olarak bilinen bitki farklıdır. Biz onu sığır kuyruğu maddesinde ele aldık. Akşemseddin’e izafe edilen Maddetü’l Hayât’ın Akşemseddin’e ait olmadığını, dahası bir Ortaçağ metni de olamayacağını çalışmamız boyunca yeri geldikçe örnekleri ile açıklamaya çalıştık. Dolayısıyla onun sığır kuyruğu kullanımını Ortaçağ bilgisinin dışında tutuyoruz. Ancak sığır kuyruğu adının bu bitkiler için, hiç olmazsa Geç Ortaçağ’da kullanılmaya başlandığına dair bir kanıt olduğunu da not ediyoruz. Galen, diş ağrısı vakalarında kullanıldığını ve saçları sarıya boyamak için uygulandığını; Dioscorides, kandil fitili olarak kullanıldığını, ishal, fıtık, spazm, çürük, yüksekten düşme, öksürük, göz iltihabı, akrep sokması ve diş ağrısı vakalarında önerildiğini, yanık giderici olarak faydalanıldığını, encîrlerin çürümesini önlemek için aralarına konulduğunu, saçları sarıya boyamak için uygulandığını ve tahta kurtlarını çekmek için başvurulduğunu; ayrıca İbnü’l-Baytâr, Suriye’de eklem iltihabı vakalarında yararlanıldığını yazmıştır.

Dişisinin yapraklarının kelem yaprağına benzediği, erkeğinin yapraklarının uzun ve dar olduğu, taşlı bölgelerde yetiştiği kaydedilen bitkiler, diş ağrısı, ishal ve akrep sokması vakalarında kullanılmış, öksürük giderici olarak yararlanılmıştır. Bu pasajda yer alan dişi ve erkek kullanımının, bitkilerin üreme organları bağlamında değil, ayrımda kolaylık sağlanması için tercih edildiğini düşünmeliyiz. Verbascum cinsinde erkek ve dişi birey ayrımı yoktur. Cinsin tamamı erseliktir.

Bu maddeye Verbascum undulatum ve Verbascum thapsus taksonları da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.247-248.