Nasıl tanırım?
Sorguç tüylerinin tabanda bir halka şeklinde birleşerek onunla birlikte dökülmesi, gövdenin kanatsız ve filarilerin dikenli kenarlı olması ayırt edici özelliğidir.
Habitat
Tarla, yol kenarı, tahrip edilmiş arazi
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Nisan – Haziran
Arazi notu
11 Mayıs 2026 • Gebze • 70 m • Tarla
Kökü acıdır ancak çiğnendiğinde diş ağrısını geçirir. Şarapla içilirse siyatik, fıtık spazm ve zatülcenbe yardımcı olur. Kökünün suyu da bu faydaları gösterir. DI 3-19. Geniş bir bitki olup yaprakları devedikeni yapraklarına benzer. Yeni büyüdüğünde tuz ve zeytinyağı ile kaynatılarak tüketilmektedir. Kökün sütlü usaresi hidromel ile içilirse kusturucudur. DI 4-155. Oldukça dikenli bir bitkidir. Kilikya, Suriye ve Fenike’de yetişmektedir ancak son derece zahmetli olması nedeniyle pişirilmeye değer görülmemektedir. Tıbbi bir faydası da yoktur. PL 22-42.
Hristiyanlık sonrası bitki adlarının uğradığı sansürün örneklerinden biri bu bitkidir. Bugün gerek diğer dillerde gerekse Türkçede meryem adını taşıyan bitkilerden hiçbirinin İsa’nın annesi Meryem ile bir ilgisi yoktur. Gerçekte çeşitli Antikçağ tanrıçalarına adanan bitkilerin tamamı, hem de öyküleri ile birlikte Meryem’e taşınmıştır.
Genç bireyler ve çiçek tomurcukları pişirilerek, kökleri çiğ ya da pişirilerek tüketilebilmektedir. Gövde soyularak çiğ olarak yenilmektedir. Tohumlarından tüketime uygun yağ elde edilmiştir, tohumları ayrıca kavrularak kahve ikamesi olarak içilmektedir.
Geleneksel olarak karaciğerin yatıştırılması ve safra akışını artırmak için kullanılmıştır. Ayrıca büzücü, safra söktürücü, terlemeyi arttırıcı, idrar söktürücü, kusturucu, adet kanamasını uyarıcı, uyarıcı, mide ağrısı giderici toniktir. Bunun yanında sarılık, siroz, hepatit ve zehirlenmelerde dahili olarak kullanılmıştır.
En ölümcül mantarlardan biri olan Amanita phalloides zehirlenmelerinde, silibinin, amatoksinlerin karaciğer hücreleri tarafından alınmasını engelleyerek hasar görmemiş karaciğer dokusunu korumaktadır.
Potasyum nitrat içeriği nedeniyle, sığır ve koyunlar için zehirlidir. Nitrat ayrıca mide kanserine neden olabilir. Doz aşımı baş ağrısı ve mide sorunlarına yol açabilmektedir.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca püskül anlamına gelir. Büyük ihtimalle tohum dağıtma zamanı beyaz renkli sorguçlara işaret eder. Cinsin Türkçe adı olan devedikeni ayrıca Carduus ve Cirsium cinsleri için de kullanılmaktadır. Epitet Latince Meryem anlamına gelir. Meryem Mısır’dan kaçarken bebeği İsa’yı emzirmek için bitkinin yapraklarından oluşan bir gölgeliğe sığınır. Burada sütünden bir miktar bitkinin yapraklarına damlar. Bitkinin yapraklarında görülen karakteristik beyaz lekeler bu hadiseye izafe edilmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Carduus mariae”dir.
Genellikle 30 cm ila 2 metre kadar büyüyebilen iki yıllık bir bitkidir. Genel olarak konik bir yapısı vardır. Taban çapı 1,5 metreyi geçer. Gövde kabarık çizgili ve seyrekçe cılız tüylü olup rozet yaprakların ortasından çıkmaktadır. Parlak soluk yeşil renkli yaprakların belirgin beyaz damarları vardır.
Yapraklar dikdörtgenimsi ile mızraksı arasında değişkendir. Bunlar tüysüz; ya loblu ya da teleksidir ve kenarları dikenlidir. Çiçek başları 4 ila 12 cm uzunluğunda, terminal ve tektir. Filariler üstü üste binici yumurtamsı tabanlı, 1 ila 4,5 cm uzunluğunda ve keskin uçludur. İçteki filarilerde tırnak mevcut değildir.
Taç kırmızı ile mor arası renklerdedir. Kapçık siyahtır, uzun beyaz bir sorguç ile sarı bir bazal halkayla çevrilidir. Dilimizde gengel, akkız, ala kangal, ala kenger, deve dikeni, deve gengeli, eşek dikeni, gangal, gangal dikeni, gankal, genge, genger, kıbbun, kocabaş, kocabaşı, meryemana dikeni, şevkülmeryem, sütlü kengel ve uslu kengel adları ile bilinmektedir.