İçeriğe geç
Anasayfa » Scolymus hispanicus (Şevketibostan)

Scolymus hispanicus (Şevketibostan)

FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN-EUXINE-LEVANT

Nasıl tanırım?

Üst yaprakların düzensiz dikenli dişli, taç dışının beyaz tüylü, gövde kanatlarının kesintili ve filarilerin seyrek tüylü olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae
TAKIMAsterales
FAMİLYAAsteraceae
CİNSScolymus

Habitat

Tahrip edilmiş arazi, tarla, yol kenarı

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Haziran – Eylül

Arazi notu

26 Haziran 2025 • Kandıra • 1 m • Kumsal

Bilgi

Sapları çiğ ya da pişirilerek tüketilmiştir. Etli terbiyeli yemek veya haşlandıktan sonra sade ya da yoğurtlu zeytinyağlı salata şeklinde tüketilmektedir. Bahar aylarında toplanır, yapraklarının dikenli orta damarları ayıklanarak haşlanır ve ardından sarımsaklı zeytinyağında kızartılır veya çırpılmış yumurta ile servis edilir.
Bitki için kullandığımız şevketibostan adı, bahçenin dikeni demektir ve bu nedenle bir zamanlar gıda amacıyla yetiştirildiğini düşünebiliriz. Bitkinin adını, Şevket adındaki bir Osmanlı devlet adamından aldığı yönündeki anlatılar ise tamamen hayal ürünüdür.

Folklor

İdrar söktürücü, kanı temizleyici özelliği vardır. Kök ve toprak üstü kısımları idrar arttırıcı ve taş düşürücü amaçlarla kullanılmaktadır. Bitkinin böbrek taşı, üreter ve mesane taşı düşürmede oldukça etkili olduğu klinik denemeler sonucu ortaya konmuştur. Ayrıca kök ve yaprakları antibakteriyel, uçuk giderici, iltihap giderici, kas gevşetici özellikler taşıdığı, kolon, böbrek ve akciğer kanserlerinde anti tümöral etkilere sahip olduğu bildirilmektedir. Bunun yanında bağırsak iltihabı ve kansere karşı kullanılmaktadır.

Dikkat

Bu bitki, en azından Anadolu’da bazı kullanım alışkanlıkları bağlamında Centaurea benedicta ile birbirine karışmış gözümektedir.
Akdeniz havzasındaki gıda bağlamındaki tüm şöhretine karşın Kocaeli’nde hiç ilgi görmemektedir.
Diğer bir ilginç nokta ise bu bitkinin hiçbir zaman bir tarım ürününe dönüşmemiş olmasıdır. Bugün hâlâ doğadan toplanarak yenilmektedir.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Latince enginar anlamına gelir. Cinsin enginar ile aynı aileden olmaları dışında bir ilgisi yoktur. Beri taraftan iki cinste mutfak değerleri ile meşhurdur ve tatları ile ilgili bir bağıntı kurulmuş olabilir. Epitet Latince İspanya anlamına gelir ve açık bir şekilde türün tip yerine işaret etmektedir. Özgün tanımda bu, “Habitat in Italia, Scilia, G. Narbonensis” olarak belirtilmiştir. Bitki İspanya’da Tagarnina adıyla bilinmektedir ve hayli popüler bir sebzedir.

BİLİMSEL TANIM

Genellikle 20 ila 80 cm büyüyebilen bir iki ya da çok yıllık bitkidir. Gövde yoğun biçimde dallıdır. Gövde ve yapraklar dikenlidir. Taban yaprakları 45 cm uzunluğunda, saplı, yumuşak, derince loblu ve zayıfça dikenlidir.

Gövde yaprakları 4 ila 20 cm uzunluğunda, sert, dikdörtgensi ila yumurtamsı, dişli ya da derince loblu, abaksiyal olarak güçlü biçimde damarlı, dikenli ve tüylüdür. Filariler mızraksı ve çıplaktır. Kömeçler sapsız ya da kısa saplı, 2 ila 3 cm çapında, parlak sarı ve turuncu-sarı rengindedir. İnvolukrum 15 ila 20 mm çapındadır.

Kapçık dairesel ila yumurtamsı ve 3 ila 5 mm uzunluğundadır. Sorguç 2 ya da 4 adet pulludur. Dilimizde altın dikeni, akçakızı, çetmi dikeni, kızılgöz dikeni, sarı diken ve şevketibostan adları ile bilinmektedir.

Antikçağ

Kökü siyah ve kalın olup değerlidir. Şarapla kaynatılıp içilirse koltuk altı ve vücudu kötü kokanlara faydalıdır. Kötü kokulu idrarı da engeller. Erken evrede kuşkonmaz gibi haşlanarak tüketilir. DI 3-14.
Scolymos doğuda tüketilir ve limonia (çayır bitkisi) adıyla bilinir. Yüksekliği bir arşını geçmeyen çalı benzeri bir bitkidir, yaprakları küme halindedir, kökü siyah renkli ve tatlıdır. Eratosthenes, fakirlerin diyetinde yer alan bu bitkiden övgüyle bahseder. Güçlü bir idrar söktürücü olduğu söylenir. Sirke ile cilt şikâyetlerine uygulanır. Hesiod ve Alcaeus’a göre şarapla alınırsa afrodizyaktır. Ayrıca onlara göre bitki çiçek açarken çekirgelerin daha yüksek sesle şarkı söyler, bu dönemde kadınlarda cinsel arzu artar ve erkeklerde de azalır. Doğanın bu güçlü uyarıcıya bu zamanda çiçek açtırması onun mükemmelliğindendir. Kökü rahatsız edici koltukaltı kokularını yok eder. Xenocrates, denediğini ve kötü kokuları idrarla attığına şahit olduğuna dair bize garanti verir. PL 22-43.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir