Çiçeklerin kırmızı ila pembe tonlarında, çanak yaprakların yayılıcı, yanal olanların dik ya da kıvrık ve mahmuzun tabanda belirgin biçimde genişlemiş olması ayırt edici özelliğidir.
Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Tanımı
Genellikle 10 ila 40 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde diktir ve tabanında 1 ya da 2 adet pullu yaprak bulunmaktadır. Rozette ise 2 ila 5 adet yeşil, mızraksı, uzatılmış ve benekli yaprak vardır. Bunlar 8 ila 13 cm uzunluğunda ve 1,5 ila 3 cm genişliğindedir. Bir ya da iki adedi gövdeyi çevrelemiştir. Çiçek durumu uzatılmış, gevşek ve 5 ila 10 arası sayıda çiçeklidir. Çiçekler ucu sivri ve koyu kırmızı renkli zarsı bırahtelerin köşelerinden çıkmaktadır. Bırahte neredeyse yumurtalık ile aynı uzunluktadır. Çiçekler iri, gül ila mor renkli, merkezde mor beneklidir. Çanak yapraklar 7 ila 11 mm uzunluğunda ve 3,5 ila 4 mm genişliğinde, yayılıcı ya da kıvrık ve yumurtamsı küttür. Bunların iç kısmı, özellikle damarlar boyunca genellikle soluk yeşil bir tona sahiptir. Yanal taç yapraklar, üstteki çanak yapraktan biraz daha büyüktür.
Bu ikisi külah oluşturur ve her ne kadar üstteki çanak yaprak onlara katılmasa da, onların üzerinde durur, dolayısıyla aşağıdaki sütuna koruma sağlar. Dudak yumurtamsı, 10 ila 15 mm uzunluğunda, üç loblu ve tabanda kamamsıdır. Yanal loblar eğikçe baklavamsı ve orta lob kamamsı dikdörtgensidir. Mahmuz ince, 3 cm uzunluğunda ve yumurtalıktan daha uzundur. Tür hem yumrularının kaçak olarak toplanması hem de diğer Orchis türleri ile yakınlığına bağlı olarak melezlenme nedeniyle popülasyonlarının saflığını yitirmesi ile yüksek seviyede tehdit altındadır. Dilimizde dildamak, anadolu salep otu, damartartık, diliçıkık, diliçıkırık, tespih salebi ve yayla salebi adları ile bilinmektedir.
Dudağın ortasında, beyaz bir zemin üzerine serpilmiş koyu pembe veya mor benekler bulunur. Bu benekler, tıpkı bir uçağa yol gösteren pist ışıkları gibi, polen taşıyıcı böcekleri çiçeğin en derin noktasına davet eder. Ancak bitki nektar üretmez, nektar arayan böcek polenleri sırtına alır ve bir sonraki çiçeğe taşır.
Kocaeli için bunu söylemek mümkün olmasa da özellikle Ege bölgesinde zeytin ağaçlarının yakın bir dostudur.
Yunanca testis anlamına gelir. Bitkilerin yumru biçimine atıftır. Adını bir satir (yarı keçi yarı insan formunda olan mitolojik varlık) ve bir nimfin oğlu olan Orchis’ten (ὄρχις) almaktadır. Bacchus festivalinde bir rahibeye tecavüze yeltenen Orchis, vahşi hayvanlar tarafından parçalanmış ve orkideye dönüşmüştür. Romalılar satirlerin orkide ile beslendiğini düşünür ve bu nedenle bu bitkilere satyrion derlerdi. Epitet Latince Anadolu anlamına gelir. Boissier türün tanımında habitat olarak Anadolu’nun antik bölgeleri olan Karya, Kilikya ve Sakız adasını vermiştir.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Biyocoğrafik dağılım ve ekolojik profil
🌍 Coğrafi Dağılım
Bu tür, Yunanistan'dan Türkiye'ye ve oradan Levant'a kadar uzanan bir alanda bulunmaktadır.
🧬 Takson Kartı
🌱 Ekolojik Profil
Orman, makilik, çalılık
Geofit
Mart – Mayıs
13 Nisan 2018 • Gebze • 70 m • Orman
🗺️ Türkiye gözlemleri
Çok sayıda orkide türü, özellikle Orchis mascula ve diğer bazı Orchis türleri, bassorin olarak bilinen, kurutma ve ardından toz haline getirme yoluyla ekstrakte edilebilen, oldukça besleyici nişasta benzeri bir madde içermektedir. Bu amaçla yumruların toplanması hem Avrupa'da hem de Asya'da uzun süredir uygulanmaktadır. Bu ürün salep adıyla bilinmektedir. Yaklaşık %27 nişasta ve %48 müsilajdan oluşan salep, su ile karıştırıldığında son derece besleyici ve kolayca sindirilebilen, yumuşatıcı bir gıda üretmektedir. Bu içecek eski çağlardan beri çocuklara verilmiştir. Ayrıca süt, şeker, kıyılmış fındık gibi malzemeler ile tatlandırılıp karıştırıldığında ve ısıtıldığında, yetişkinler için özellikle yılın soğuk mevsiminde popüler olan bir içecek sağlamıştır. Salep aynı zamanda Türkiye'de ve Orta Doğu'nun bazı bölgelerinde dondurma üretiminde de katkı maddesi olarak kullanılmaktadır.
Fotoğrafları
Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.
Leave a Comment