Orchis (Salep)

Hüseyin Doğan avatarı
Orchis purpurea
🌟 Kısa bilgi
  • Türlerin çoğu nektar üretmez. Ancak çiçekleri o kadar canlıdır ki, tecrübesiz arılar içinde nektar olduğunu sanarak çiçeklere konar, böylece polenlerini taşımış olurlar.
  • Birçok türünde üst çanak yaprakları birleşerek bir miğfer oluşturur. Savaş pozisyonunu almış piyadeleri andıran bu yapı, bitkinin polenlerini yağmurdan koruyan bir zırh görevi görür.
  • Darwin, polen paketçiklerinin bir böceğin kafasına nasıl tam isabetle yapıştığını gördüğünde, bunun “tesadüf olamayacak kadar mükemmel bir tasarım” olduğunu söylemiştir.
  • Binlerce tohum üretir ancak bu tohumlar bir mantarla karşılaşmazlarsa asla çimlenemezler. Bu nedenle yetişkin bir orkide çok değerlidir.

Tanımı

Orchis (Salep) genellikle 5 ila 15 cm boylanabilen, dik ve küresel ila elipsoit yumrulu orkidelerden oluşan bir cinstir. Yumru iki ya da üç adet, küresel, yumurtamsı ya da elipsoit, düz, sapsız ya da kısa saplıdır. Gövde çıplaktır. Yapraklar genellikle beneklidir ve tabana yakın dizilidir. Çiçek durumu silindirik ya da küresel olup çok sayıda çiçek barındırır. Ortaya çıktığında sıpata benzeri bir yaprak kılıfı ile kaplanmıştır. Orchis simia hariç dğer türlerde çiçekler, çiçek durumunun tabanından başlayarak açarlar. Çiçek bırahteleri çoğunlukla ince, zarsı, yapraksı değil ve sıklıkla renklidir. Çiçekler kırmızı, mor, sarı ve nadiren beyaz ve bu renklerin çeşitli tonlarında görülmektedir. Bunlar sıklıkla kokuludurlar. Sırt çanak yaprağı genellikle dik ve serbesttir. Taç yapraklar düz, serbest ve genellikle uzamış durumdadır. Yanal çanak yapraklar yayılıcı, dik ya da sırt çanak yaprağı ile birleşerek külah oluşturmuş haldedir ve tamamı çıplaktır. Labellum eğri, üç ya da dört lobludur. Orta lob düz ya da bölünmüş, çıplak ya da üst bölümde sivilceli, mahmuzlu ya da nadiren mahmuzsuzdur. Mahmuz ipliks ya da keseciklidir. Sütun kısa ve diktir. Yumurtalık silindirik, sapsız, bükük ve çıplaktır.

FLORA NICOMEDIAE • EURASIA–NORTHWEST AFRICA

Orchis

Biyocoğrafik dağılım ve sistematik profil

🌍 Coğrafi Dağılım

Cins, Avrasya’nın büyük bölümü ile Afrika’nın kuzeybatısında yayılış göstermektedir.

🧬 Takson Kartı

Alem Plantae
Takım Asparagales
Familya Orchidaceae
Cins Orchis Tourn. ex L.
💡 Biliyor muydunuz?

Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir.

Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.

🗣 Folklor

Çok sayıda orkide türü, özellikle Orchis mascula ve diğer bazı Orchis türleri, bassorin olarak bilinen, kurutma ve ardından toz haline getirme yoluyla ekstrakte edilebilen, oldukça besleyici nişasta benzeri bir madde içermektedir. Bu amaçla yumruların toplanması hem Avrupa’da hem de Asya’da uzun süredir uygulanmaktadır. Bu ürün salep adıyla bilinmektedir. Yaklaşık %27 nişasta ve %48 müsilajdan oluşan salep, su ile karıştırıldığında son derece besleyici ve kolayca sindirilebilen, yumuşatıcı bir gıda üretmektedir. Bu içecek eski çağlardan beri çocuklara verilmiştir. Ayrıca süt, şeker, kıyılmış fındık gibi malzemeler ile tatlandırılıp karıştırıldığında ve ısıtıldığında, yetişkinler için özellikle yılın soğuk mevsiminde popüler olan bir içecek sağlamıştır. Salep aynı zamanda Türkiye’de ve Orta Doğu’nun bazı bölgelerinde dondurma üretiminde de katkı maddesi olarak kullanılmaktadır.

🌐 Etimoloji

Yunanca testis anlamına gelir. Bitkilerin yumru biçimine atıftır. Adını bir satir (yarı keçi yarı insan formunda olan mitolojik varlık) ve bir nimfin oğlu olan Orchis’ten (ὄρχις) almaktadır. Bacchus festivalinde bir rahibeye tecavüze yeltenen Orchis, vahşi hayvanlar tarafından parçalanmış ve orkideye dönüşmüştür. Romalılar satirlerin orkide ile beslendiğini düşünür ve bu nedenle bu bitkilere satyrion derlerdi.

⚠️ Dikkat

Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır.

Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.

Kocaeli’ndeki türler

  • Orchis anatolica (Dil damak)

    Orchis anatolica (Dil damak)

    Orchis anatolica (Dildamak) genelde makilik alanlarda görülen ve bahar aylarında çiçek açan nadir bir orkide türüdür.

  • Orchis mascula (Er salebi)

    Orchis mascula (Er salebi)

    Orchis mascula (Er salebi) yüksek rakımlı çayırlarda görülen ve yaz başında çiçek açan nadir bir orkide türüdür.

  • Orchis pallens (Solgun salep)

    Orchis pallens (Solgun salep)

    Orchis pallens (Solgun salep) genelde yüksek rakımlardaki çayırlarda görülen ve bahar aylarında çiçek açan bir orkide türüdür.

  • Orchis provincialis (Katrancık)

    Orchis provincialis (Katrancık)

    Orchis provincialis (Katrancık) genelde ormanlık alanların sınırlarında görülen ve bahar aylarında çiçek açan bir orkide türüdür.

  • Orchis purpurea (Hasancık)

    Orchis purpurea (Hasancık)

    Orchis purpurea (Hasancık) genelde orman sınırı ile çalılık alanlarda görülen ve bahar aylarında çiçek açan bir orkide türüdür.

  • Orchis simia (Salep püskülü)

    Orchis simia (Salep püskülü)

    Orchis simia (Salep püskülü) genelde ormanlık alanlarda görülen ve bahar aylarında çarpıcı çiçekler açan bir orkide türüdür.

Leave a Comment

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir