Nasıl tanırım?
Dudağın orta lobunun yan loblara benzemesi ve tüm lobların şeritsi küt uçlu olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Yamaçlar, ormanlık, çayırlar
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Nisan – Mayıs
Arazi notu
26 Nisan 2025 • Başiskele • 450 m • Orman
Çoğu orkide türünün aksine çiçekler yukarıdan aşağıya doğru açmaktadır. Salkımın en tepesindeki çiçekler açmışken, alttakiler tomurcuk halindedir.
Güneşli ve rüzgarsız havalarda portakal çiçeği ya da balı andıran hafif ve tatlı bir koku yayar. Bu koku, nektarı olmayan bitkinin böcekleri kandırmak için kullandığı bir davetiyedir.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Yunanca testis anlamına gelir. Bitkilerin yumru biçimine atıftır. Adını bir satir (yarı keçi yarı insan formunda olan mitolojik varlık) ve bir nimfin oğlu olan Orchis’ten (ὄρχις) almaktadır. Bacchus festivalinde bir rahibeye tecavüze yeltenen Orchis, vahşi hayvanlar tarafından parçalanmış ve orkideye dönüşmüştür. Romalılar satirlerin orkide ile beslendiğini düşünür ve bu nedenle bu bitkilere satyrion derlerdi. Epitet Latince maymun anlamına gelir. Çiçek görünümünün maymunu andırmasına işaret eder ve buna uygun olarak maymun orkidesi olarak da bilinir.
Genellikle 30 ila 45 cm büyüyebilen bir bitkidir. Yumru yumurtamsı ya da eliptik ve meyve zamanı iki adettir. Yapraklar 5 ila 11 adet, 7 ila 18 cm uzunluğunda, 2 ila 4 cm genişliğinde, genişçe mızraksı ve kenarları dalgalıdır. Çiçek durumu oval ila konikal olup, 15 ila 50 adet çiçek taşır ve terminal çiçekler ilk açan çiçeklerdir. Bırahte üçgensi-yumurtamsı ve çoğunlukla yumurtalıktan daha kısadır.
Çanak yapraklar uzun sipsivri, kukuleta kül grisi renkli ve dış yüzeyinde gül rengi noktalı ya da çizgilidir. Taç yapraklar şeritsi ve sipsivri uçludur. Çiçekler merkezde beyazımsı gül renklidir ve minik morumsu benekler görülmektedir. Çiçeğin lobları ise çok belirgin biçimde ayrılmıştır ve koyu mor renklidir.
Mahmuz silindiriktir ve yumurtalığın yarısı uzunluktadır. Yumurtalık burkuk, çıplak ve silindiriktir. Sütun 2,5 ila 4 mm uzunluğundadır. Dilimizde salep püskülü, püsküllü, tavşantopuğu, maymun orkidesi ve topbaş adları ile bilinmektedir.