Nasıl tanırım?
Çiçek örtüsü bölümlerinin genelde yeşil tonlarında ve dorsal çanak yaprağın kıvrık olması ayırt edici özelliğidir. Teşhis için en kolay yöntem oldukça karakteristik olan dudak desenlerinin incelenmesidir. Ancak bu cinste tür teşhisinin oldukça zorlayıcı olduğunu da ekleyelim. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Çalılık, makilik, ormanlık, çayırlar
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mart – Mayıs
Arazi notu
21 Nisan 2019 • Gebze • 70 m • Makilik
Dudağının ortasında bulunan parlak desenler, genellikle iki parça halindedir. Bu durum, çiçeğe iki büyük gözü olan bir canlı havası verir. Bu gözler, aslında tozlayıcıların dikkatini çeken birer yansıma yüzeyidir.
Dudağın yanal lobları geri ve aşağı bükülmüş durumdadır. Bu nedenle sanki ellerini dizlerine koyup oturmuş gibi gözükmektedir.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Yunanca kaş anlamına gelir ve bu bağlamda çiçeklerin kenarlarının belirgin biçimde tüylü olmasına dikkat çekmektedir. Diğer görüş ise Roma uygarlığında kadınların kaşlarını karartmak için bu bitkileri kullanmaları ile ilgilidir. Plinius, bitkileri Roma’da kadınların kaşlarını karartmak için kullandıklarını yazar. Epitet Latince göbekli anlamına gelir. Çiçeklerin ortasındaki şişkinliğe işaret eder.
Genellikle 10 ila 45 cm büyüyebilen bir bitkidir. Yapraklar tabanda, 2 ila 7 arası sayıda, dik, mızraksı ila dikdörtgensidir. Çiçek durumu başak formunda sıkı, 10 ila 30 cm uzunluğunda ve 2 ila 12 arası sayıda çiçek bulundurur. Bırahteler mızraksıdır ve çiçekleri aşarlar. Çanak yapraklar gül ila beyaz ya da yeşil renkli, zaman zaman menekşe bezelidir. Bunlar 8 ila 17,5 mm uzunluğunda ve 4 ila 9 mm genişliğindedir. Sırt çanak yaprağı az çok kayık şeklinde, güçlü biçimde kavisli ve tabandan neredeyse sütuna paraleldir. Taç yapraklar sarımsı yeşil ila gül renkli, zaman zaman kırmızı bezeli, dikdörtgensi-üçgensi, neredeyse düz kenarlı, 3,5 ila 8 mm uzunluğunda, 2 ila 5 mm genişliğinde, kadifemsi ve kıvrıktır.
Labellum kahverengi ila koyu kahverengi zemin renkli, kenarları güçlü biçimde kıvrık, tabana yakın derince üç loblu, 7 ila 1,5 mm uzunluğunda, 8,5 ila 19 mm genişliğinde, yan lobların dış tarafında kahverengimsi tüylü ve orta lobun kenarı boyunca kadifemsidir. Yanal loblar boynuz benzeri çıkıntılara dönüşmüştür.
Orta lob yanal loblardan daha uzun, küt ya da derin girintili uçlu ve geniş, belirgin, dik, dikdörtgen, eşkenar dörtgen veya üçgen ve sıklıkla dişli bir tırnağa sahiptir. Ayna belirgin ve karmaşık desenlidir. Labellumun tabanına bağlı kollar grimsi mavi ila menekşe renkli ve krem kenarlıdır. Sütun sivri ila küt uçlu olup tabana doğru sivrilmez. Dilimizde göbekli salep adı ile bilinmektedir.