Nasıl tanırım?
Desen, renk ve boyut konusunda muazzam bir çeşitliliğe sahiptir. Halihazırda oturmuş bir betiği de yoktur. Son revizyonlarla çok sayıda takson bu türde toplanmıştır. Teşhis için en kolay yöntem oldukça karakteristik olan dudak desenlerinin incelenmesidir. Ancak bu cinste tür teşhisinin oldukça zorlayıcı olduğunu da ekleyelim. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Nemli çayırlar, makilik alanlar, sulak alanlar
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mart – Mayıs
Arazi notu
26 Nisan 2025 • Başiskele • 450 m • Kayalık
Kumlu ve kuru toprakları tercih eden madenci arı (Andrena nigroaenea) tarafından tozlanır. Bitki tozlaşma için dişi madenci arıların kokusuna taklit eder ve böylece erkekleri kendine çeker.
Dudağın ortasındaki parlak leke H veya Pi (π) harfine benzer. Bu parlak alan, güneş ışığında dişi bir böceğin kanat yansımasını taklit ederek erkek böcekleri kendine çeker.
Dudak üzerindeki desenler örümceği andırdığı için örümcek orkidesi adıyla da bilinmektedir.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Yunanca kaş anlamına gelir. Çiçeklerin kenarları belirgin biçimde tüylüdür. Diğer görüş ise Roma uygarlığında kadınların kaşlarını karartmak için bu bitkileri kullanmaları ile ilgilidir. Plinius, bitkileri Roma’da kadınların kaşlarını karartmak için kullandıklarını yazar. Epitet Antik Yunanca yabanarısına benziyor anlamına gelir. Türün çiçek yapısının zarkanatlı cinsi olan Sphex cinsini andırmasına işaret eder. Alttür adı Latince Kırım anlamına gelir ve açık bir şekilde türün tip yerine dikkat çekmektedir.
20 ila 60 cm büyüyebilen bir bitkidir. Yapraklar 4 ila 6 arası sayıda, tabanda küme halinde, en alttaki yumurtamsı ve en üstteki genişçe mızraksıdır. Çiçek durumu 2 ila 15 arası çiçek taşır. Çanak yapraklar yeşil ya da zeytin yeşili renkli, ara sıra menekşe ila morumsu kahverengi bezelidir. Bunlar yumurtamsı ila mızraksı dikdörtgensi, 7 ila 19 mm uzunluğunda ve 3 ila 9 mm genişliğindedir.
Sırt çanak yaprağı neredeyse düz, içe doğru kavisli ve tabandan geriye kıvrıktır. Taç yapraklar mızraksı ya da dilsi, sarımsı yeşil ya da kahverengimsi, sıklıkla çanak yapraklardan daha koyu renkli, 4 ila 13 mm uzunluğunda, 1.5 ila 7 mm genişliğinde, kenarları dalgalı ve çıplak ila havlıdır.
Dudak kahverengi zemin renkli, genellikle açık kahverengi ila sarıya veya sarımsı yeşil, daha az sıklıkla kırmızımsı kahverengi kenarlı, belirgin gümüş mavi renkli ve H harfine benzer bir şekil barındırır. Sütun sivri uçludur ve tabana doğru daralmaz. Dilimizde tavşan salebi adı ile bilinmektedir.