Nasıl tanırım?
Dudağın derince 3 loblu, çiçek örtüsü bölümlerinin gül-menekşe renkli ve dorsal çanak yaprağın dik, yayılıcı ya da kıvrık olması ayırt edici özelliğidir. Teşhis için en kolay yöntem oldukça karakteristik olan dudak desenlerinin incelenmesidir. Ancak bu cinste tür teşhisinin oldukça zorlayıcı olduğunu da ekleyelim. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Çalılık, makilik, ormanlık, çayırlar
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mayıs – Temmuz
Arazi notu
06 Mayıs 2025 • Gebze • 70 m • Makilik
Dudak üzerindeki metalik desenler genellikle bir H harfine veya karmaşık bir labirente benzer. Bu desen, erkek tozlayıcılar için sadece görsel bir uyarıcı değil, aynı zamanda çiçeğin merkezine giden yolu gösteren bir haritadır.
Ayrıca dudak kenarları arkaya doğru kıvrılmıştır. Bu durum, dudağın orta kısmının daha şişkin görünmesini sağlayarak tozlayıcı için daha gerçekçi bir gövde illüzyonu yaratır.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre yılları bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de yıllara dayanan bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Yunanca kaş anlamına gelir. Çiçeklerin kenarları belirgin biçimde tüylüdür. Diğer görüş ise Roma uygarlığında kadınların kaşlarını karartmak için bu bitkileri kullanmaları ile ilgilidir. Plinius, bitkileri Roma’da kadınların kaşlarını karartmak için kullandıklarını yazar. Epitet Latince çulluk anlamına gelir. Türün dudak deseninin çulluğun (Scolopax rusticola) tüylerini andırmasına ya da tepeciğin (sitgma) çulluk gagasına benzemesine işaret eder.
Halihazırda bazı kaynaklarda Ophrys oestrifera adı ile geçmektedir. Çiçek durumunun uzunluğu değişken olmakla birlikte genellikle 10 ila 50 cm uzunluktadır ancak zaman zaman 90 cmye kadar boylanabilir. Ayrıca çiçek durumunun taşıdığı çiçek sayısı da değişkendir ve 2 ila 15 adet çiçek bulundurabilir. Çanak yaprak üç adet olup yeşil ya da menekşenin açık ve koyu tonlarında seyredebilmektedir. Bunlar 7 ila 16 mm uzunluğunda ve 3 ila 10 mm genişliğindedir.
En tepedeki çanak yaprak düz ila kayıksı şekilli olup tabandan itibaren geriye doğru bükülmüş ve tepede de öne doğru eğilmiştir. Taç yaprak da üç adet olup yanal taç yapraklar pembe ila menekşe ya da yeşil renkli, 1,5 ila 8 mm uzunluğunda ve 0,8 ila 4 mm genişliğindedir. Dudak, tabanda üç loba bölünmüştür ve ortadaki lob en büyüktür.
Yanal lobların dış yüzeyi tüylü iken merkezi lobun kenarları kadifemsi, geri kalan bölümler ise pürüzsüzdür. Dudağın arka plan rengi kahverengidir. Ayna mavi ila menekşe renkli, kenarları soluk sarı çizgili ve H veya X şeklinde olmakla birlikte farklı desenler de görülmektedir. Dilimizde sinek salebi adı ile bilinmektedir.