Nasıl tanırım?
Kocaeli’nin en geç çiçek açan arı orkidesi türüdür ve bazen haziran ayında bile görmek mümkündür. Teşhis için en kolay yöntem oldukça karakteristik olan dudak desenlerinin incelenmesidir. Ancak bu cinste tür teşhisinin oldukça zorlayıcı olduğunu da ekleyelim. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Çalılık, makilik, ormanlık, çayırlar
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mayıs – Haziran
Arazi notu
15/06/25 • İzmit • 350 m • Çayır
Tozlaşmada Eucera arıları aktif rol oynar. Bitki, dişi Eucera arılasının kokusunu taklit ederek erkekleri kendine çeker. Ayrıca Tetralonia ve Eucera arılarını davet eden koku da salgılarlar. Öyle ki zaman zaman Eucera erkekleri çiçekler üzerinde çiftleşme hareketleri sergilemektedirler. Çiçeğin arıyı andırmasının yanı sıra, labellum üzerinde tüyler vardır ve çanak yapraklar da arının kanatlarını andırmaktadır. Arı orkidesi adı da bu benzerliğe dikkat çekmektedir. Britanya adası gibi bazı bölgelerde Eucera arıları bulunmamaktadır. Bu durumda bitki, kendi kendini tozlaştırmak üzerine bir B planı geliştirmiştir.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre 8 yılı bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de 8 yıllık bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Yunanca kaş anlamına gelir ve bu bağlamda çiçeklerin kenarlarının belirgin biçimde tüylü olmasına dikkat çekmektedir. Diğer görüş ise Roma uygarlığında kadınların kaşlarını karartmak için bu bitkileri kullanmaları ile ilgilidir. Plinius, bitkileri Roma’da kadınların kaşlarını karartmak için kullandıklarını yazar. Epitet Latince arı taşıyan anlamına gelir. Çiçeklerin görünüm olarak bal arısının (Apis mellifera) karın bölgesini andırmasına işaret eder.
Genellikle 20 ila 50 cm büyüyebilen sağlam yapılı bir bitkidir. Yumru yuvarlaktır. Gövde yapraksıdır. Yaprakları güz aylarında rozet halinde belirir. Çiçekler 3 ila 8 arası sayıdadır. Çanak yaprak oldukça büyük, 12 ila 16 mm uzunluğunda ve 5 ila 9 mm genişliğinde, menekşe gül ila beyazımsı renklidir ve ortasında yeşil bir damar izlenir.
Taç yapraklar 5 mm uzunluğunda, yeşilimsi ya da morumsu renkte olup kadifemsidir. Dudak üç lobludur, yandaki iki lob tüylüdür ve belirgin çıkıntı mevcuttur, koyu kırmızı kahverengi ve kadifemsidir.
Orta lob sivri uçludur ve arıların yuvarlak gövdesini oluşturacak şekilde geriye doğru bükülmüştür. Bu kahverengidir ve sarıyla çevrelenmiş koyu, köşeli bir U ya da H şekli barındırır. Yine de dudak desenleri hayli değişkendir. Dilimizde arı orkidesi ve arı salebi adları ile bilinmektedir.