Nasıl tanırım?
Yaprakların kılıflara indirgenmiş olması ve klorofil barındırmaması ile karakteristiktir. Cins içinde çiçeklerinin menekşe renkli olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Gürgen ve meşe altı
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mayıs – Temmuz
Arazi notu
11 Mayıs 2026 • Gebze • 70 m • Orman
Bitki fotosentetik pigmentler içermesine rağmen bunlar yetişkin bitkinin beslenmesini desteklemek için yetersizdir. En çok tohum üreten orkide türleri arasındadır, fideler oldukça yavaş gelişir ve çiçeklenmeden önce 8 ila 10 on yıl arasında toprak altında kalırlar. Yaprakları çok küçüktür ve bitkiyi beslemek için yetersizdirler. Bitki bu nedenle Russulaceae familyasına bağlı mantarlardan destek alarak hayatına devam eder.
Çiçekleri sıcak akşamlarda ağır ve baygın bir koku yayar. Bazı kayıtlara göre bu kokuyu uzun süre solumak hafif baş dönmesi yapabilir. Bu koku, tozlayıcıları sarhoş edip polenleri taşıtmak için kurulan bir tuzaktır.
Saçuzatan adı, köklerinin saç dökülmesine iyi geldiği ve saçı hızla uzattığı yönündeki inanışa dayanmaktadır.
Orchidaceae (Salepgiller) ailesine bağlı bitkiler ülkemizde genel olarak “salep” ve “orkide” olarak bilinirler. Salep (ثعلب) kelimesi Arapça orijinli iken, orkide (ὄρχις) kelimesi Yunanca mahreçlidir. Orkide kelimesi testis/taşak anlamını verir ve birçok orkide türünde görülen bölünmüş yumru yapısına işaret eder. Salep ise, Arapçada tilki anlamını verir. Beri taraftan bu ismin Arapçadaki hali husya el-sa’leb’tir (خصي الثعلب). Bu da tam olarak tilki taşağı anlamına gelir. Zamanla bitkilerin tam adının ilk kelimesi kullanımdan düşmüş ve sadece salep kelimesi kalmıştır.
Bu bitkinin tohumdan çiçek açacak hale gelmesi için geçen süre 10 yılı bulmaktadır. Yerinden söküldüğünde hem ilişkiye girdiği mantarlarla bağlantısı koparılacağı için yaşatılması güçtür hem de 10 yıllık bir emek yok edilmektedir.
Doğadaki orkidelerin her ne sebeple olursa olsun toplanması kanunla yasaklanmıştır ve ciddi maddi müeyyidesi bulunmaktadır. Ayrıca orkideler Kocaeli biyoçeşitliliğinin kritik halkaları arasındadır. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca kan hediyesi anlamına gelir. Bitki için Theophrastus’un kullandığı kelime haimodorum’dur ancak yanlış çeviri ile limodorum halini almıştır. Çiçeklerin kırmızı rengine işaret eder. Beri taraftan Limodorum terkibi de Yunanca çayır hediyesi anlamına gelir, gelgelelim bu orkideler çayırlarda görülmez. Cins adı ve elbette haemodorum olarak bilinen adı ayrıca çeşitli bitkiler üzerine asalak olarak yaşayan ve zamanla o bitkilerin kaynaklarını tüketerek onları öldüren canavarotları (Orobanche) ya da küsküotları (Cuscuta) için de kullanılmaktadır. Bu orkide cinsi de başka organizmalara bağlı olarak hayatını sürdürür. Epitet Latince kürtajı teşvik eden anlamına gelir. Çiçeklerin düşüğe neden olduğuna dair inanışa işaret eder. Epitet ayrıca, bitkinin yapraklardan yoksun olmasına, yaprakların kılıf benzeri yapılara indirgenmiş olmasına da işaret edebilir. İkili adlandırma öncesi adı “Orchis abortiva violacea”dır.
Genellikle 30 ila 85 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde genellikle sağlam yapıda, yeşilimsi ya da menekşe renkli ve menekşe renkli kılıflarla kaplıdır. Çiçek durumu 35 cm uzunluğundadır ve 10 ila 20 arası çiçek barındırır. Bırahte mızraksıdır ve alttakiler yumurtalığı aşar.
Çanak yapraklar ters yumurtamsı mızraksı, 25 mm uzunluğunda ve 11 mm genişliğindedir. Taç yapraklar darca mızraksı ve hafifçe daha kısadır.
Mahmuz ince ve silindiriktir. Yumurtalık 30, kapsül 45 mm uzunluğundadır. Çiçekler menekşe renklidir. Dilimizde saçuzatan adı ile bilinmektedir.