Nasıl tanırım?
Uzun sürünücü rizomlarıyla geniş koloniler oluşturması, yoğun beyaz keçemsi yaprak alt yüzü, iri yaprakları ve genellikle 1–2,5 m’ye ulaşan boyu ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Bozuk arazi, orman, yol kenarı
Statü
Doğallaşmış
Çiçeklenme
Ağustos – Ekim
Arazi notu
14 Ekim 2023 • Kartepe • 40 m • Dere kenarı
Cinsin Türkçe adı olan yavşan, yabçan kelimesinden muharreftir. Dede Korkut Hikayelerinde “yavşan dibi berk olmaz” mısrasında anılmaktadır. Ayakkabının içine konulduğunda uzun süre yorulmadan yürünebileceğine inanılırdı. Bitki aşk ıstırabını simgeler. Diğer yaygın adı olan pelin adının ise aynı cins için kullanıldığı Bulgarcadan alındığı kaydedilmiştir. Ancak kelime Ön Bulgarların konuştuğu Ogur diline ait ise yine Türkçe kaynaklı bir isim olacaktır.
Bitkiler için önerilen isimlerde, özellikle Uzakdoğu kökenli istilacılarda Laz nitelemesini sıkça görüyoruz. Bu tür de dâhil olmak üzere, bu bitkilerin Doğu Karadeniz bölgesi ve/veya Laz kültürü ile hiçbir ilgisi yoktur. Öte yandan, en azından bir kısmının çay bahçeleri dolayısıyla ülkemize yayıldığını öne sürmek de mümkündür.
Salatalara eklenen bitkinin ayrıca yaprakları et yemeklerinde çeşni olarak kullanılmıştır.
Yerel düzeyde yüksek tansiyon, ateş, sedef hastalığı, grip, dolaşım, sindirim ve solunum sistemi rahatsızlıklarına karşı başvurulduğu raporlanmıştır.
Yapraklarının kurutulup yastık altına konulmasının rüyaları netleştirdiğine ve hatırlamayı kolaylaştırdığına inanılır. Antik Çin’ kültürlerinde’de kötü ruhları ve hastalıkları evden uzak tutmak için kapı eşiklerine asılmıştır.
Cins, birbirine çok benzeyen çok sayıda türü bünyesinde barındırmaktadır ve teşhisi çok güçtür. Bu tür örneğinde de görüleceği üzere herbaryum örnekleri yıllarca yanlış teşhis edilmiştir.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adını, Zeus ve Leto’nun kızı tabiat tanrıçası Artemis’ten (Ἄρτεμις) almaktadır. Homeros, Artemis’i okçu ve avcı sıfatları ile nitelemiştir. Roma mitolojisindeki karşılığı Diana’dır. Kelime anlamı ‘yaralanmaz’ ve ‘sağlıklı’ olan Artemis’in başkalarına da güç ve sağlık verme yeteneği vardır. Bitkinin ayın etkisinde (dolayısıyla ay tanrıçasının) olan bitkilerden biri olduğuna inanılır, ayrıca erken ergenlik için de kullanılırdı. Artemis aynı zamanda ay tanrıçası olarak da bilinir. Yavşan türlerinin büyük bölümü gümüş renkli tüylerle kaplıdır ve bu sayede ay ışığının yansımasına benzer bir görünüme sahiptirler. Artemis, ikiz kardeşi Apollo’dan bir gün önce doğmuş ve oldukça sorunlu geçen kardeşinin doğumunda annesine yardım etmiştir. Özellikle Artemisia vulgaris doğum sonrası sorunlar için geleneksel olarak kullanılan bir bitkidir. Plinius gibi bazı kaynaklara göre ise cins adını MÖ 350 yılında ölen kraliçe ve amiral olmasının yanı sıra bitki bilimci ve hekim kimlikleri de bulunan Karyalı Artemisia‘ya borçludur.
Genellikle 50 ila 100 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde yeşil renklidir. Yapraklar geniş, beyaz salgılı noktalı ve gri kaba tüylüdür. Taban ve alt gövde yaprakları kısa saplı, yaprak ayası yumurtamsı, 1 ila 2 derin teleksidir.
Orta gövde yaprakları sapsız, yaprak ayası genişçe yumurtamsı, 5 ila 10 cm uzunluğunda ve 3 ila 8 cm genişliğinde, tek derin teleksi, bölümler 3 ya da 4 çiftli, şeritsi mızraksıdır. Üst yapraklar 3 ila 5 lobludur. Dıştaki dişi çiçekler 3 ila 6 arası sayıdadır.
Disk çiçekleri 8 ila 18 arası sayıdadır. Kırmızımsı ila kahverengi çiçek başlarına sahiptir. Kapçık ters yumurtamsı ila dikdörtgensidir. Dilimizde çin pelinotu ve laz yavşanı adları ile bilinmektedir.
Tür, 1816 – 28 Ocak 1891 yılları arasında yaşamış ve türün Artemisia vulgaris’ten farklı olduğunu ilk keşfeden Fransız bitki bilimci Jean Baptiste Verlot‘a adanmıştır.