Nasıl tanırım?
Genellikle çok gövdeli, çiçek tablasının çıplak, kömeçlerin küresel olması ve tacın tepede cılız tüylü olmaması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Bozuk arazi, yol kenarı
Statü
Doğallaşmış
Çiçeklenme
Eylül – Kasım
Arazi notu
21 Eylül 2023 • İzmit • 110 m • Bahçe
Cinsin Türkçe adı olan yavşan, yabçan kelimesinden muharreftir. Dede Korkut Hikayelerinde “yavşan dibi berk olmaz” mısrasında anılmaktadır. Ayakkabının içine konulduğunda uzun süre yorulmadan yürünebileceğine inanılırdı. Bitki aşk ıstırabını simgeler. Diğer yaygın adı olan pelin adının ise aynı cins için kullanıldığı Bulgarcadan alındığı kaydedilmiştir. Ancak kelime Ön Bulgarların konuştuğu Ogur diline ait ise yine Türkçe kaynaklı bir isim olacaktır.
Yaprak ve çiçeklerinden çay yapılmıştır. Acı ve limonsu bir tada sahip olan genç sürgünlerine hamur işlerini tatlandırmak için başvurulmuştur. Dallarında sarı renkli boya elde edilmiştir. Kurutulan yaprakları güveleri uzak tutmak için giysi dolaplarına konulmuştur. Taze yaprakları da güve ve diğer böcekleri kovucudur. Taze iken açık yerlere sürülürse böcekleri uzak tutar. Yakıldığında evin içindeki kötü yemek kokularını giderir. Demlenerek saç toniği ve saç kremi olarak kullanılmıştır.
Toprak üstü bölümleri sarılık tedavisinde kullanılmıştır. Sindirim sistemi ve karaciğer üzerinde faydalı etkisi vardır. Ayrıca rahim uyarıcı, âdet söktürücü, ateş düşürücü, kas gevşetici ve parazit düşürücüdür. Özellikle genç sürgünler parazit düşürücü, antiseptik, safra söktürücü, tıkanıklık açıcı, âdet söktürücü ve toniktir.
Toprak üstü bölümlerinin insanlar için zehirli olduğuna dair raporlar mevcuttur. Temas halinde hassas kişilerde cilt sorunlarına neden olabileceği rapor edilmiştir. Hamilelikte uzak durulmalıdır.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adını, Zeus ve Leto’nun kızı tabiat tanrıçası Artemis’ten (Ἄρτεμις) almaktadır. Homeros, Artemis’i okçu ve avcı sıfatları ile nitelemiştir. Roma mitolojisindeki karşılığı Diana’dır. Kelime anlamı ‘yaralanmaz’ ve ‘sağlıklı’ olan Artemis’in başkalarına da güç ve sağlık verme yeteneği vardır. Bitkinin ayın etkisinde (dolayısıyla ay tanrıçasının) olan bitkilerden biri olduğuna inanılır, ayrıca erken ergenlik için de kullanılırdı. Artemis aynı zamanda ay tanrıçası olarak da bilinir. Yavşan türlerinin büyük bölümü gümüş renkli tüylerle kaplıdır ve bu sayede ay ışığının yansımasına benzer bir görünüme sahiptirler. Artemis, ikiz kardeşi Apollo’dan bir gün önce doğmuş ve oldukça sorunlu geçen kardeşinin doğumunda annesine yardım etmiştir. Özellikle Artemisia vulgaris doğum sonrası sorunlar için geleneksel olarak kullanılan bir bitkidir. Plinius gibi bazı kaynaklara göre ise cins adını MÖ 350 yılında ölen kraliçe ve amiral olmasının yanı sıra bitki bilimci ve hekim kimlikleri de bulunan Karyalı Artemisia‘ya borçludur.
Çok yıllık ya da çalımsı ve aromatik bir bitkidir. Gövde görece çok sayıda, dik, kahverengi, dallı, çıplak ya da seyrekçe tüylü ve 50 ila 130 cm arası boydadır ancak yığınsı değildir. Kök kalın ve odunsudur. Yapraklar gövdede ve koyu yeşil renklidir. Yaprak ayası genişçe yumurtamsı, 3 ila 6 cm uzunluğunda, 0,2 ila 0,15 cm genişliğinde, az teleksi, lobları şeritsi ya da ipliksi, yüzeyi seyrekçe tüylü ya da çıplaktır. Çiçek başları olgunlukta baş aşağıdır. Çiçek durumu genişçe dallı, 10 ila 30 cm uzunluğunda ve 2 ila 10 cm genişliğinde bir çiçek durumundadır.
İnvolukrum yumurtamsı, 2 ila 3,5 mm uzunluğunda ve 2 ila 2,5 mm genişliğindedir. Filariler dikdörtgensi-eliptik ve seyrekçe tüylüdür. Dişi çiçekler 4 ila 8 ve erselik çiçekler 14 ila 16 adettir. Taç sarı renkli, 0,5 ila 1 mm uzunluğunda ve salgılıdır.
Kapçık açık kahverengi, elipsoit, 0,5 ila 1 mm uzunluğunda ve çıplaktır. Artemisia abrotanum dilimizde kara yavşan, kara pelin, acı pelin, kafur otu, yavşan, misk otu, acı yavşan, erkek pelin ve erkek yavşan adları ile bilinmektedir.
Epitet Antik Yunanca kırılgan anlamına gelir. Zayıf ve narin yapılı insanlar için kullanılan habrotonon (ἀβρότονον), kırılgan yapıda olan bu bitki için de uygun görülmüştür. Ayrıca bitki kronik hastalık nedeniyle zayıf kalmış kişileri iyileştirmek için de kullanılmıştır. Dilimizde pelinotları için kullanılan ayvadana adı da bu kökenden gelmektedir.