Nasıl tanırım?
Çok yıllık, genellikle çok gövdeli, çiçek tablasının çıplak, kömeçlerin genişliğinden uzun olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Bozuk arazi, deniz kenarı, yol kenarı
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Temmuz – Eylül
Arazi notu
14 Ağustos 2019 • İzmit • 1 m • Deniz kenarı
Cinsin Türkçe adı olan yavşan, yabçan kelimesinden muharreftir. Dede Korkut Hikayelerinde “yavşan dibi berk olmaz” mısrasında anılmaktadır. Ayakkabının içine konulduğunda uzun süre yorulmadan yürünebileceğine inanılırdı. Bitki aşk ıstırabını simgeler. Diğer yaygın adı olan pelin adının ise aynı cins için kullanıldığı Bulgarcadan alındığı kaydedilmiştir. Ancak kelime Ön Bulgarların konuştuğu Ogur diline ait ise yine Türkçe kaynaklı bir isim olacaktır.
Uzakdoğu’da tanrılara adak olarak asılır. Kurutularak haşere kovucu olarak kullanılır. Ayrıca bitkiden elde edilen yağ da böcek larvalarına karşı ölümcüldür. Ayakkabıların içine konulan yapraklarının ayak ağrılarına iyi geldiği iddia edilmiştir.
Yapraklar çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. Sindirime yardımcı olması için yemeklere eklenmektedir. Sindirim sistemi, adet şikayetleri ve parazitlerin vücuttan atılması için kullanılmıştır. Bitkinin tüm kısımları parazit düşürücü, antiseptik, spazm çözücü, gaz giderici, safra söktürücü, terletici, sindirim düzenleyici, adet akışı teşvik edici, balgam söktürücü, yatıştırıcı, temizleyici, uyarıcı, hafif tonik ve kadınsal şikayetlerinin tedavisinde kullanılmaktadır. Yaprakların ayrıca iştah açıcı, idrar söktürücü, kanama durdurucu ve mide taşı düşürücüdür. Yapraklar ve çiçek durumu demlenerek, sinirsel şikayetler, kısırlık, rahim kanaması, âdet ağrısı, astım ve beyin hastalıklarının tedavisinde kullanılmıştır. Kökün en iyi mide ilaçlarından biri olduğu öne sürülmüştür.
Yüksek dozu zehirlidir. Deri teması halinde bazı hassas insanlarda dermatite neden olabileceği kaydedilmiştir. Hamile kadınlar için önerilmemiştir.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adını, Zeus ve Leto’nun kızı tabiat tanrıçası Artemis’ten (Ἄρτεμις) almaktadır. Homeros, Artemis’i okçu ve avcı sıfatları ile nitelemiştir. Roma mitolojisindeki karşılığı Diana’dır. Kelime anlamı ‘yaralanmaz’ ve ‘sağlıklı’ olan Artemis’in başkalarına da güç ve sağlık verme yeteneği vardır. Bitkinin ayın etkisinde (dolayısıyla ay tanrıçasının) olan bitkilerden biri olduğuna inanılır, ayrıca erken ergenlik için de kullanılırdı. Artemis aynı zamanda ay tanrıçası olarak da bilinir. Yavşan türlerinin büyük bölümü gümüş renkli tüylerle kaplıdır ve bu sayede ay ışığının yansımasına benzer bir görünüme sahiptirler. Artemis, ikiz kardeşi Apollo’dan bir gün önce doğmuş ve oldukça sorunlu geçen kardeşinin doğumunda annesine yardım etmiştir. Özellikle Artemisia vulgaris doğum sonrası sorunlar için geleneksel olarak kullanılan bir bitkidir. Plinius gibi bazı kaynaklara göre ise cins adını MÖ 350 yılında ölen kraliçe ve amiral olmasının yanı sıra bitki bilimci ve hekim kimlikleri de bulunan Karyalı Artemisia‘ya borçludur.
Genellikle 60 ila 200 cm boylanabilen çok yıllık bir bitkidir. Gövde çok sayıda, dik, kahverengimsi ila kırmızımsı kahverengi, seyrekçe tüylü ya da çıplaktır. Yapraklar tabanda saplı, gövdede sapsız, 5 ila 20 cm uzunluğunda, koyu yeşil, teleksi ve alt yüzeyi beyaz tüylerle kaplıdır. Yaprak ayası genişçe mızraksı, yumurtması ya da şeritsidir.
Çiçek başları, 20 ila 30 cm uzunluğunda ve 7 ila 15 cm genişliğindeki bir salkımda küme halindedir. İnvolukrum yumurtması ya da çansı ve 2 ila 3 mm uzunluğundadır. Filariler mızraksı, tüylü ya da tüysüzcedir.
Taç sarımsı ila kırmızımsı kahverengi, 1,5 ila 3 mm uzunluğunda ve çıplaktır. Kapçık elipsoit, 0,5 ila 1 mm uzunluğunda ve çıplaktır. Dilimizde misk otu, kaba yavşan, pelin otu ve ayvadana adları ile bilinmektedir.
Epitet Latince yaygın anlamına gelir. Türün cins özelinde daha yaygın bir yayılışa sahip olmasına işaret eder. İkili adlandırmadan önceki adı “Artemisia vulgaris major”dur.