Nasıl tanırım?
Tek yıllık, yaprakların düzenli dişli kenarlı bölümleri ve çiçek durumunun genişçe yayılıcı olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Sulak alan, tarla, yol kenarı
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Haziran – Eylül
Arazi notu
23 Eylül 2023 • İzmit • 110 m • Yol kenarı
Cinsin Türkçe adı olan yavşan, yabçan kelimesinden muharreftir. Dede Korkut Hikayelerinde “yavşan dibi berk olmaz” mısrasında anılmaktadır. Ayakkabının içine konulduğunda uzun süre yorulmadan yürünebileceğine inanılırdı. Bitki aşk ıstırabını simgeler. Diğer yaygın adı olan pelin adının ise aynı cins için kullanıldığı Bulgarcadan alındığı kaydedilmiştir. Ancak kelime Ön Bulgarların konuştuğu Ogur diline ait ise yine Türkçe kaynaklı bir isim olacaktır.
Çinli bilim insanı Tu Youyou, geleneksel metinlerden ilham alarak yaptığı çalışmalarla artemisinin’i izole etmiş ve bu keşif, sıtma tedavisinde altın standart haline gelen kombinasyon tedavilerinin temelini oluşturmuştur. Tu Youyou’ya 2015 Nobel Tıp Ödülü’nü getiren bu keşif, dünya çapında milyonlarca hayatı kurtarmıştır. Artemisinin, bitkinin yapraklarını ve saplarını kaplayan özel bezeli tüylerde depolanır. Ancak bu çok değerli bileşik, bitkide oldukça düşük oranda, kuru ağırlığın yaklaşık %0.01-%1’inde bulunur. Artemisinin, ayrıca yüksek oranda demir içeren hücrelerle reaksiyona girdiğinde serbest radikaller üreterek o hücreyi yok eder. Kanser hücreleri de hızla büyümek için normal hücrelerden çok daha fazla demir yuttuğundan, artemisin adeta bir truva atı gibi kanserli hücreleri içeriden havaya uçurur.
Yaprakları çeşni olarak kullanılmıştır. Bitkiden elde edilen yağ parfümeride kullanılmıştır. Geleneksel olarak ateş düşürücü olarak kullanılmaktadır. Antibakteriyeldir ve kanamayı kontrol eder. Etkili bir sıtma ilacıdır. Yaprakları antiseptik ve sindirimi kolaylaştırıcıdır. Yapraklarından yapılan lapa haricen burun kanaması, haşlanma ve apseler üzerine uygulanır. Polenleri son derece alerjiktir ve bazı insanlarda dermatite neden olabileceği ifade edilmektedir.
Bitki Uzakdoğu’daki bazı ülkelerde bitki kutsal yerleri süpürmek için kullanılmaktadır, bitkinin peygamber süpürgesi ve kabe kekiği adları da bununla bağıntılıdır.
Toprak üstü bölümlerinin insanlar için zehirli olduğuna dair raporlar mevcuttur. Temas halinde hassas kişilerde cilt sorunlarına neden olabileceği rapor edilmiştir. Hamilelikte uzak durulmalıdır.
Kullanımına dair en eski arkeolojik kanıt, yaklaşık 2400-2000 yıl öncesine tarihlenen bir Çin mezarlığında bulunan bitki kalıntılarıdır. İlginçtir ki, bu örnekler tıbbi amaçla değil, muhtemelen ceset kokusunu bastırmak için kullanılmıştır.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adını, Zeus ve Leto’nun kızı tabiat tanrıçası Artemis’ten (Ἄρτεμις) almaktadır. Homeros, Artemis’i okçu ve avcı sıfatları ile nitelemiştir. Roma mitolojisindeki karşılığı Diana’dır. Kelime anlamı ‘yaralanmaz’ ve ‘sağlıklı’ olan Artemis’in başkalarına da güç ve sağlık verme yeteneği vardır. Bitkinin ayın etkisinde (dolayısıyla ay tanrıçasının) olan bitkilerden biri olduğuna inanılır, ayrıca erken ergenlik için de kullanılırdı. Artemis aynı zamanda ay tanrıçası olarak da bilinir. Yavşan türlerinin büyük bölümü gümüş renkli tüylerle kaplıdır ve bu sayede ay ışığının yansımasına benzer bir görünüme sahiptirler. Artemis, ikiz kardeşi Apollo’dan bir gün önce doğmuş ve oldukça sorunlu geçen kardeşinin doğumunda annesine yardım etmiştir. Özellikle Artemisia vulgaris doğum sonrası sorunlar için geleneksel olarak kullanılan bir bitkidir. Plinius gibi bazı kaynaklara göre ise cins adını MÖ 350 yılında ölen kraliçe ve amiral olmasının yanı sıra bitki bilimci ve hekim kimlikleri de bulunan Karyalı Artemisia‘ya borçludur.
Çıplak, tek yıllık ve genellikle 1 metre büyüyen bir bitkidir. Gövde dik, çok sayıda dallı, seyrek biçimde havlı ancak zamanla tüysüzce ve güçlü biçimde aromatiktir. Alt gövde yaprakları yumurtamsı ya da üçgensi yumurtamsı, 3 ila 7 cm uzunluğunda, 2 ila 6 cm genişliğinde ve 3 az teleksidir. Bölümleri 5 ila 10 çift halindedir. Orta gövde yaprakları 1 ila 2 cm uzunluğunda saplı, 2 derin teleksi ya da taraklı bölümlü, lobları testere dişli ile taraklı kenarlı, dişleri üçgensi, ekseni dar biçimde kanatlı ve orta damar adaksiyal yüzeyde belirgindir.
Üst yapraklar ve yaprak benzeri bırahteler 1 az teleksidir. Çiçek durumu 15 cm uzunluğunda ve 8 cm genişliğinde bileşik salkım halindedir. Kömeçler çok sayıda, kısa saplı ve baş aşağıdır. İnvolukrum küresel, filariler geniş ve kuruzarsı, çıplaktır.
Marjinal dişi çiçekler 8 ila 10 adettir. Disk çiçekleri 10 ila 30 adet ve erseliktir. Taç sarı ya da koyu sarı renklidir. Kapçıklar elipsoit yumurtamsıdır. Dilimizde yavşan otu, kabe süpürgesi, kabe kekiği ve peygamber süpürgesi adları ile bilinmektedir.
Epitet Latince yıllık anlamına gelir. Türün tek yıllık bir bitki olmasına işaret eder. Bu terim, bitkinin tohumdan yetiştiği yıl çiçek açıp meyve verdikten sonra ölmesini ifade etmektedir. Basitçe bitkinin yaşam döngüsü aynı yıl içinde gerçekleşmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Artemisia, radice annua, viridis, foliis pinnatis: pinnis pinnatifidis, calycibus subrotundis sere erectis ex alis copiosissimis”tir.