Artemisia annua (Yavşan otu)

Tanımı

Çıplak, tek yıllık ve genellikle 1 metre büyüyen bir bitkidir. Gövde dik, çok sayıda dallı, seyrek biçimde havlı ancak zamanla tüysüzce ve güçlü biçimde aromatiktir. Alt gövde yaprakları yumurtamsı ya da üçgensi yumurtamsı, 3 ila 7 cm uzunluğunda, 2 ila 6 cm genişliğinde ve 3 az teleksidir. Bölümleri 5 ila 10 çift halindedir. Orta gövde yaprakları 1 ila 2 cm uzunluğunda saplı, 2 derin teleksi ya da taraklı bölümlü, lobları testere dişli ile taraklı kenarlı, dişleri üçgensi, ekseni dar biçimde kanatlı ve orta damar adaksiyal yüzeyde belirgindir.

Üst yapraklar ve yaprak benzeri bırahteler 1 az teleksidir. Çiçek durumu 15 cm uzunluğunda ve 8 cm genişliğinde bileşik salkım halindedir. Kömeçler çok sayıda, kısa saplı ve baş aşağıdır. İnvolukrum küresel, filariler geniş ve kuruzarsı, çıplaktır. Marjinal dişi çiçekler 8 ila 10 adettir. Disk çiçekleri 10 ila 30 adet ve erseliktir. Taç sarı ya da koyu sarı renklidir. Kapçıklar elipsoit yumurtamsıdır. Dilimizde yavşan otu, kabe süpürgesi, kabe kekiği ve peygamber süpürgesi adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Artemisia annua doğal olarak tropikal Asya’da yayılış gösterir ancak işgalci tür olarak dünyanın büyük bölümüne yayılmıştır. Sulak alanların kenarları, tarlalar ve yol kenarında görülen bitki umumiyetle haziran ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 200 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adını, Zeus ve Leto’nun kızı tabiat tanrıçası Artemis’ten (Ἄρτεμις) almaktadır. Homeros, Artemis’i okçu ve avcı sıfatları ile nitelemiştir. Roma mitolojisindeki karşılığı Diana’dır. Kelime anlamı ‘yaralanmaz’ ve ‘sağlıklı’ olan Artemis’in başkalarına da güç ve sağlık verme yeteneği vardır. Bitkinin ayın etkisinde (dolayısıyla ay tanrıçasının) olan bitkilerden biri olduğuna inanılmaktadır. Ayrıca erken ergenlik için de kullanılırdı. Artemis aynı zamanda ay tanrıçası olarak da bilinir. Yavşan türlerinin büyük bölümü gümüş renkli tüylerle kaplıdır ve bu sayede ay ışığının yansımasına benzer bir görünüme sahiptirler. Artemis, ikiz kardeşi Apollo’dan bir gün önce doğmuş ve oldukça sorunlu geçen kardeşinin doğumunda annesine yardım etmiştir. Özellikle Artemisia vulgaris doğum sonrası sorunlar için geleneksel olarak kullanılan bir bitkidir.

Plinius gibi bazı kaynaklara göre ise cins adını MÖ 350 yılında ölen kraliçe ve amiral olmasının yanı sıra bitki bilimci ve hekim kimlikleri de bulunan Karyalı Artemisia‘ya borçludur. Cinsin Türkçe adı olan yavşan, yabçan kelimesinden muharreftir. Dede Korkut Hikayelerinde “yavşan dibi berk olmaz” mısrasında anılmaktadır. Ayakkabının içine konulduğunda uzun süre yorulmadan yürünebileceğine inanılırdı. Bitki aşk ıstırabını simgeler. Epitet Latince yıllık anlamına gelir. Türün tek yıllık bir bitki olmasına işaret eder. Bu terim, bitkinin tohumdan yetiştiği yıl çiçek açıp meyve verdikten sonra ölmesini ifade etmektedir. Basitçe bitkinin yaşam döngüsü aynı yıl içinde gerçekleşmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Artemisia, radice annua, viridis, foliis pinnatis: pinnis pinnatifidis, calycibus subrotundis sere erectis ex alis copiosissimis”tir. Uzakdoğu’da bazı ülkelerde bitki kutsal yerleri süpürmek için kullanılmaktadır ve muhtemelen peygamber süpürgesi ve kabe kekiği adları bununla bağıntılıdır.

Kullanımı

Yaprakları çeşni olarak kullanılmıştır. Bitkiden elde edilen yağ parfümeride kullanılmıştır. Bitkinin sıtma tedavisinde etkili olduğuna dair keşif nedeniyle 2015 yılı Nobel Tıp Ödülü keşfi yapan Tu Youyou’ya verilmiştir. Geleneksel olarak ateş düşürücü olarak kullanılmaktadır. Antibakteriyeldir ve kanamayı kontrol eder. Etkili bir sıtma ilacıdır. Yaprakları antiseptik ve sindirimi kolaylaştırıcıdır. Yapraklarından yapılan lapa haricen burun kanaması, haşlanma ve apseler üzerine uygulanır. Polenleri son derece alerjiktir ve bazı insanlarda dermatite neden olabileceği ifade edilmektedir.