Nasıl tanırım?
Çok yıllık, genellikle çok gövdeli, çiçek tablasının çıplak, kömeçlerin genişliğinden uzun olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Deniz kenarı, tuzcul alan
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Temmuz – Ekim
Arazi notu
Gözlemlenemedi
İçerdiği terpenoidler ve acı bileşikler nedeniyle otçul hayvanların ağzında çok kötü ve acı bir tat bırakmaktadır. Bu bitkinin bir savunma mekanizmasıdır.
Santonin, bir zamanlar dünyanın en yaygın kullanılan parazit düşürücü bileşiği olsa da günümüzde neredeyse tamamen terk edilmiştir.
Cinsin Türkçe adı olan yavşan, yabçan kelimesinden muharreftir. Dede Korkut Hikayelerinde “yavşan dibi berk olmaz” mısrasında anılmaktadır. Ayakkabının içine konulduğunda uzun süre yorulmadan yürünebileceğine inanılırdı. Bitki aşk ıstırabını simgeler. Diğer yaygın adı olan pelin adının ise aynı cins için kullanıldığı Bulgarcadan alındığı kaydedilmiştir. Ancak kelime Ön Bulgarların konuştuğu Ogur diline ait ise yine Türkçe kaynaklı bir isim olacaktır.
Bitkiden elde edilen etken madde santonin, bağırsak parazitlerine karşı yaygın bir ilaçtı. Ancak bu madde hastaların nesneleri sarı renkte görmesine neden olabiliyordu.
Küçük miktarlar renk körlüğüne yol açabilen bitki, büyük miktarlarda alındığında komaya neden olabilir. Çocuklarda ölümcül doz 0,15 gram iken yetişkinlerde ise yaklaşık 1 gramdır.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adını, Zeus ve Leto’nun kızı tabiat tanrıçası Artemis’ten (Ἄρτεμις) almaktadır. Homeros, Artemis’i okçu ve avcı sıfatları ile nitelemiştir. Roma mitolojisindeki karşılığı Diana’dır. Kelime anlamı ‘yaralanmaz’ ve ‘sağlıklı’ olan Artemis’in başkalarına da güç ve sağlık verme yeteneği vardır. Bitkinin ayın etkisinde (dolayısıyla ay tanrıçasının) olan bitkilerden biri olduğuna inanılır, ayrıca erken ergenlik için de kullanılırdı. Artemis aynı zamanda ay tanrıçası olarak da bilinir. Yavşan türlerinin büyük bölümü gümüş renkli tüylerle kaplıdır ve bu sayede ay ışığının yansımasına benzer bir görünüme sahiptirler. Artemis, ikiz kardeşi Apollo’dan bir gün önce doğmuş ve oldukça sorunlu geçen kardeşinin doğumunda annesine yardım etmiştir. Özellikle Artemisia vulgaris doğum sonrası sorunlar için geleneksel olarak kullanılan bir bitkidir. Plinius gibi bazı kaynaklara göre ise cins adını MÖ 350 yılında ölen kraliçe ve amiral olmasının yanı sıra bitki bilimci ve hekim kimlikleri de bulunan Karyalı Artemisia‘ya borçludur.
Halihazırda bazı kaynaklarda Seriphidium santonicum olarak geçmektedir. 60 cm büyüyebilir. Taban yapraklar genellikle çiçeklenme zamanı kurumuş olur. Gövde dik ve dallıdır. Yapraklar 2 ila 3 arası derin teleksidir. Çiçek kurulu bileşik salkım halindedir. Bırahteler basittir.
Çiçek başı dikdörtgensi ve 2 ila 6 arası çiçeklidir. Çiçekler sarımsı renklidir. Dilimizde deniz yavşanı, deniz pelini ve kokulu yavşan adları ile bilinmektedir.
Çiçek tomurcukları diyabet tedavisinde kullanılmaktadır. Yağı antibakteriyel ve mantar önleyici özelliklere sahiptir. Dilimizde deniz yavşanı adı ile bilinmektedir.
Epitet Latince Saintonge anlamına gelir ve bu Fransa’nın Akitanya bölgesindeki bir şehrin adıdır. Ancak özgün tanımda “Habitat in Tataria & Persia” denmektedir. Bu bölge Asya kıtasında, Hazar Denizinden Uzakdoğu’ya kadar olan bölgeyi kapsamaktadır. Bu durumda epitetin kaynağı açık değildir. Öte yandan Klasik Çağda, Galyalı bir kavim olan Santonların bu bitkiyi parazit düşürücü olarak kullandıklarına dair kayıtlar vardır. Bu durumda epitet bölgeye değil, eski bir Galya kabilesine atıfta bulunmaktadır.