FLORA NICOMEDIAE • EURASIA

Nasıl tanırım?

Tohumların genellikle üçgensi, meyvenin çoğunlukla küresel ve yaprakların genişliğinden 4 katından daha kısa olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMSantalales

FAMİLYASantalaceae

CİNSViscum

Habitat

Yaprak döken ağaç

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Mart – Haziran

Arazi notu

08 Mart 2025 • İzmit • 470 m • Orman

Bilgi

Noel kutlamaları esnasında dekorasyon amaçlı kullanılmaktadır. Avrupa kültüründe romantizm, doğurganlık ve canlılık anlamına gelir. Antikçağda pencere ve kapı girişlerine asılarak kötü büyülerden korunduğuna inanılırdı. İskandinav barış tanrısı Balder, annesi tarafından ateş, hava, toprak ve su üzerinden gelecek tüm zararlara karşı koruma altına alınmıştı. Bunu bilen Loki, Balder’i ökseotundan yapılan bir ok ile vurdu. Ancak diğer tanrılar Balder’in ölmesini engelledi. Balder’in annesi Frigg de, ökseotunun tekrar oğluna karşı kullanılmaması için Loki’nin hüküm sürdüğü dünyaya (toprağa) dokunmamasını sağladı. Batı kültüründe ökseotunun altında bulunmak bu nedenle güvenlik ve barış anlamına gelmektedir.

Folklor

Olgun meyveler yenilmektedir. Viscum album dolaşım ve solunum sistemleri tedavisinde kullanılmıştır. Kan basıncını ve kalp atış hızını düşürmek ve uykuyu teşvik etmek için başvurulmuştur. Düşük dozda panik atak ve baş ağrısına iyi gelir. Odaklanma becerisini geliştirir. Yaprak ve dalları diyabet ve yaprakları sağlıklı vücut için önerilmiştir. Hemoroit, bronşit, baş ağrısı, astım, ülser ve kardiyak hastalıkları vakalarında başvurulmuştur.
Popüler çizgi roman Asteriks ve Oburiks’teki köyün büyücüsü Panoramiks’in Gallileri yenilmez yapan ünlü sihirli iksirinin ana maddesi meşe ağacından altın orakla kesilmiş Viscum album‘dur.

Dikkat

Gebelik sırasında kontrendikedir. İnsanlar ve evcil hayvanlar için toksiktir. Yaprak ve saplarında bulunan viskotoksin ve lektin maddeleri ciddi mide rahatsızlıklarına yol açabilir.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Latince ökse anlamına gelir. Kelimenin yapışkan kelimesi ile bağıntısı vardır ve altta açıklanacağı üzere kuş yakalamak için kullanılmasına işaret eder. Epitet Latince beyaz anlamına gelir. Türün meyve rengine işaret eder. İkili adlandırmadan önceki adı “Viscum baccis albis”tir.

BİLİMSEL TANIM

Gövdesi dallı olup genellikle 20 ila 80 cm büyümektedir. Yapraklar 2,5 ila 7 cm uzunluğunda, ters yumurtamsı dikdörtgensi, tepede küt ve 3 ila 5 damarlıdır. Çiçekler saplı ve 3 ila 5 arası demetler halindedir.

Çiçek örtüsü dört parçalı, erkek tepaller 4 ila 5 mm uzunluğunda, yumurtamsı, sivri, dişi tepaller 0,5 ila 0,75 mm uzunluğunda, üçgensi sivridir. Meyve 1 cm uzunluğunda, beyaz ya da sarı renkli, küresel ya da armut biçimlidir.

Dilimizde ökse otu, armut otu, gevele, güvelek, gövelek, purç, çekem, çakum, yapışkanotu, çam güveleği, burç, bırıç, buruç, çeken, çetin, çiğirdik, fitri, gebelek, gelimkara, goyce, göbelek, gökçe, ökselek, purçak ve yazkış gövdesi adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Ökse (اوكسه) kelimesi bitkilerin Antik Yunanca karşılığı olan ixos (ἰξός)’tan alınmıştır. Bitkilerin Arapça karşılığı olan dıbk (دبق) ve nadiren burc (برج) ile yelimkara (يليمقره) isimleri de kullanılmıştır. Çulluk Kapan Lügati’nde zamk agacı ve yelimkara adları ile bilindiği kaydedilmiştir. Halîmî, ağaçlar kuruyunca bittiğini, burc ve dıbk adları ile bilindiğini yazmıştır.

Dioscorides, şişlik giderici ve iltihap giderici olduğunu aktarmıştır. Anadolu’da, kellik, çıban, siyatik, göz rahatsızlıkları ve kirpik dökülmesi vakalarında kullanılmış, şişlik giderici olarak faydalanılmıştır.

Ökseotunun üç türü vardır. Köknar ve karaçam üzerinde yaşayana stelis ve hyphear denir. Ayrıca meşe, erik ve sakızağacın üzerinde de yetişir. Meşe üzerinde yetişene adasphear denir. Meşe dışında yetişenlerin kokusu ve keskinliği farklıdır. Ayrıca yaprakları da nahoş kokuludur. Ancak tamamı yapışkan ve acıdır. Hyphear besi sığırları için en iyisidir. Müshil etkisine dayanabilen tüm hayvanların boşaltım sistemini temizler. Ancak bağırsak hastalığı bulunan hayvanlar için zararlıdır. Bu tedavi yöntemi genellikle yazın kırk süre ile uygulanmaktadır. Yapraklarını döken ağaçlarda yetişen ökseotunun da yaprakları düşer (bu doğru değil). Tohumu doğrudan ekilirse yetişmemektedir. Ancak özellikle ardıçkuşu ile tahta güvercini ve diğer kuşlar tarafından yutulup tohum dışkı olarak atılırsa çimlenmektedir. Bitkinin doğası gereği tohum kuş tarafından yenildiğinde olgunlaşır. (Bu kısmen doğru, çünkü dışkı ile atılan tohum ağaç kabuğuna çok daha kolay yapışır). Olgunlaşmamış ökseotu meyvesi toplanır, çünkü yağmur mevsiminde meyve daha da büyüyecek olsa bu arada suyunun yapışkan özelliği de azalır.

Antik Roma

Ardından meyveler kurutulur, dövülür ve on iki gün boyunca çürümeye bırakılır. Doğrusu ökseotu çürümesinde iyileşme bulunan tek şeydir. Ardından akan su altında, dış kabuk çıkana ve sadece yapışkan etli kısım kalana kadar tokmakla dövülür. Ceviz yağı eklenerek inceltilir ve ardından kuşları yakalamak için kullanılır. Bu karışıma kuşların kanatlarının değmesi bile yeterlidir. Galyalılar ökseotuna özel bir saygı beslerler. Onların kahinleri (druid) ökseotunun ve yetiştiği meşe ağacını kutsal kabul eder. Muhtemelen durid adının kaynağı da Yunanca meşe sözcüğüdür. Gereçekte ökse meşe üzerinde nadiren yetişir, ancak bu bulunursa bütün kabile dinsel bir huşu içinde ağacın altında toplanır. Ardından ağacın altına iki beyaz boğa getirir, beyaz cübbe giymiş druid meşe ağacına çıkar, ökseotunu altın bir orakla keser, ardından boğaları kurban eder. Ökseotunun içilmesinin hayvanlarda kısırlık vakalarını tedavi edeceğine ve tüm zehirlerin panzehri olduğuna inanılır. PL 16-93.

Bundan daha yapışkan bir madde yoktur, yumuşatıcıdır, tümörleri dağıtır ve sıraca yaraları üzerinde kurutucudur. Reçine ve balmumu ile iltihaplı şişlikleri iyileştirir. İç kısmı bozuk biçimli tırnakları düzeltir. Meşeden alınan ökseotunun yere değmemişse epilepsiyi iyileştirdiğine, kadınların üzerinde taşıması halinde hamile kalınmasını teşvik ettiğine, çiğnenerek sürülmesi halinde yaraları iyileştirdiğine inanılır. PL 24-6.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Viscum album (Ökse otu)