Nasıl tanırım?
Taç boğazının pullu, taç loblarının sarmal biçimde bükülmüş ve iplikçiklerin tabanda tüy demetli olması ayırt edici özelliğidir.
Habitat
Dere kenarı, orman
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mart – Mayıs
Arazi notu
13 Mart 2021 • Kartepe • 110 m • Orman
Günümüzde yaygın olarak bilinen ve kullanılan bir bitki olmasına karşın klasik metinlerde bitkiyi dair hiçbir referansa rastlayamadık. Açıklamak gerekirse, yayılış alanının dar olması nedeniyle bitki klasik yazarlar tarafından bilinmiyor olması mantıklı geliyor. Ancak yine de Çin ve Hindistan gibi uzak bölgelerin endemik bitkilerinin detaylı bir biçimde tanımlanmış olmasına karşın bu bitkinin atlanmış olması da anlamlı değil. Diğer taraftan bize göre ise çok benzediği Borago cinsi ile birlikte değerlendirilmiştir.
Yüksek fenolik bileşik konsantrasyonu (örneğin rosmarinik asit) nedeniyle değerlidir, ayrıca C vitamini, mineraller ve protein de dahil olmak üzere kayda değer besin değerine sahip olduğu raporlanmıştır.
Kök ve rizomlar kırık ve çıkıklarda ağrı kesici olarak kullanılmıştır.
Avrupa’nın bazı ülkelerinde doğallaşmıştır. Belki de buralara çalışmak için giden vatandaşlarımız tarafından götürülmüştür. Ancak bitkinin etkili bir yer örtücü olduğunu ve bu nedenle taşınmış olabileceğini de ekleyelim.
Genç yapraklı sürgünler, tomurcuklar, yaprak sapları ve kökler yenilmektedir. Yapraklı ve tomurcuklu bitki gövdesi sebze olarak pişirilirken, yaprak sapları ve köklerinden turşu yapılmaktadır.
Sapları ve yaprakları haşlanarak kaldırık kavurması, yumurtalı ıspıt, kaldırık turşusu ve hodan dolması gibi yemekleri yapılmaktadır.
Ateş düşürücü, terletici, idrar söktürücü, laksatif, ağrı kesici ve gaz giderici olarak kullanılmıştır.
Boraginaceae familyasına ait olduğu için pirolizidin alkaloitleri içerebilir. Bu bileşikler karaciğer için toksik ve potansiyel olarak kanserojendir. Her durumda düzenli ve yoğun biçimde yemekten kaçınmalıdır.
Kocaeli’nde bu bitki toplanarak semt pazarlarında satılmaktadır. Öte yandan bazı bölgelerde bu toplama işi neredeyse bitkinin tüm popülasyonunun traşlanmasına kadar gitmektedir.
Fotoğrafları










Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca sert ercik anlamına gelir ve bu bağlamda erciklerin yapısına işaret eder. Epitet Latince doğulu anlamına gelir. Açık bir şekilde türün Avrupa’nın doğusunda görülmesine işaret eder. Özgün tanımda bu “Habitat circum Constantinopolis” olarak belirtilmiştir.
Genellikle 20 ila 40 cm büyüyebilen rizomlu çok yıllık bir bitkidir. Gövde dik, birkaç dallı, seyrek kıllıdır. Yapraklar seyrek kıllıdır. Taban yaprakları 10 ila 25 cm uzunluğunda saplı, yumurtamsı yüreksi, tepede sipsivri, yaprak ayası 20 cm uzunluğunda ve 18 cm genişliğindedir. Gövde yaprakları sapsız, sarılıcıdır.
Bırahte eliptik mızraksı ila ters mızraksı, sapsız ve tepede sivridir. Çanak çiçek zamanı 3 ila 4 mmç. uzunluğunda, meyve zamanı ise 7 mmç. uzunluğunda, lobları üçgensi, tepede küt ve kıllıdır. Taç morumsu mavi renkli, tüpleri 4 ila 6 mm uzunluğunda, lobları 6 ila 8 mm uzunluğundadır.
Çiçekler şemsiye halindedir ve beş taç yapraklıdır. Başçık ve boyuncuk uzunca dışarı çıkıktır. Dilimizde ıspıt, galdirek, burğı, tamara, zılbıt, çiçeklimancar, kaldırak, hodan, kaldırek, kaldırik, somara, tomari, tomara, damariza, tamaris, toyit ve töş adları ile bilinmektedir.