İçeriğe geç
Anasayfa » Salvia officinalis (Adaçayı)

Salvia officinalis (Adaçayı)

FLORA NICOMEDIAE • SOUTHWESTERN EUROPE

Nasıl tanırım?

Gri-yeşil, yoğun tüylü, buruşuk ve aromatik karşılıklı yaprakları ile katlar hâlinde gevşek başaklarda açan mor-mavi iki dudaklı çiçekleri ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae
TAKIMLamiales
FAMİLYALamiaceae
CİNSSalvia

Habitat

Bahçe, mezarlık

Statü

Doğallaşmış

Çiçeklenme

Nisan – Haziran

Arazi notu

21 Mayıs 2023 • Kandıra • 5 m • Yamaç

Bilgi

Hafif bibersi ve aromatik bir tadı vardır ve uzun zamandır tüketilmektedir. Yaygın olarak çeşni, salata ve soslara eklenmiştir. Popüler bir çay ikamesidir. Yaprak ve çiçekleri çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. Sindirime yardımcı olması nedeniyle çoğunlukla ağır yemeklerin yanında alınır. Taze yaprakları çiğ ya da haşlanarak tüketilmiş ve salamura yapılmıştır. Bitkiden elde edilen yağ tatlılara ve hamur işlerine eklenmiştir. Yapraklarında elde edilen yağ parfümeride ve gıda boyası olarak kullanılmaktadır. Ayrıca yetişkin bitki böcek kovucudur.
Kara Veba sırasında, Toulouse şehrinde ölüleri ve evleri soyan ama hastalıktan hiç etkilenmeyen dört hırsız yakalandı. İdam edilmek yerine, hastalıktan nasıl korunduklarının sırrını açıklamaları istendi. Hırsızların sırrı, adaçayı, biberiye, kekik ve lavantayı sirke içinde bekleterek elde ettikleri ve vücutlarına sürdükleri Dört Hırsız Sirkesi idi.

Folklor

Sindirim sistemi bozukluklarında başvurulmuştur. Ağız yaraları ve boğaz ağrısı durumunda gargara yapılmıştır. Yapraklar uygulandığında diş ağrısını giderir. Bitkinin tamamı terleme giderici, antiseptik, kas gevşetici, büzücü, gaz giderici, öksürük giderici, uyarıcı, tonik ve damar genişleticidir. Bunun yanında dahili olarak aşırı süt gelmesi, gece terlemeleri, aşırı tükürük salgısı, aşırı terleme, anksiyete, depresyon, kadınlarda kısırlık ve menopoz şikâyetlerinde başvurulmuştur. Haricen vajinal akıntı, böcek ısırıkları, deri, boğaz, dişeti ve ağız iltihapları vakalarında kullanılır. Yapraklar etkili bir diş temizleyicidir.

Dikkat

Kocaeli’nin doğal bitkisi değildir. Öte yandan Kandıra’da hayli büyük bir araziye dikilmiştir. Olasılıkla kamu desteği almış bir projedir.
Aşırı miktarda alındığında ya da uzun süreli kullanıldığında zehirli olabileceği rapor edilmektedir. Bu durumda huzursuzluk, baş dönmesi, kusma ve titreme gibi belirtiler görülebilir. Hamileler ve epilepsi hastaları uzak durulmalıdır.
“Cur moriatur homo cui salvia crescit in horto?” (Eğer bir insanın bahçesinde adaçayı büyüyorsa, o insan neden ölsün ki?)
“Salvia salvatrix, naturae conciliatrix” (Adaçayı kurtarıcı, doğanın uzlaştırıcısı.)
Türkiye’de yaygın olarak içilen adaçayı, olasılıkla bu türden değil, Salvia fruticosa‘dan elde edilmektedir.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Latince iyileştirici anlamına gelir ve bu bağlamda cinsin tıbbi özelliklerine işaret etmektedir. Epitet Latince tedavi edici anlamına gelir. Türün tıbbi değerine işaret eder. Bu terim, bitkinin özellikle tıbbi amaçlarla kullanılması nedeniyle aktar, eczane, hastane, vb. yerlerde satılmasını vurgulamaktadır.

BİLİMSEL TANIM

Gövde dik, tabanda odunsu, minik ve beyaz kaba tüylü, çok dallıdır. Yaprak sapı 0 ila 3 cm uzunluğunda; yaprak ayası dikdörtgensi ila eliptik ya da yumurtamsı, 1 ila 8 cm uzunluğunda ve 0,6 ila 3,5 cm genişliğinde, kağıtsı, minik kaba tüylü, tabanı yuvarlak, kenarı minik dişli, ucu sivridir.

Çiçek halkaları 2 ila 18 arası sayıda çiçek taşır. En üstteki bırahte genişçe yumurtamsıdır.

Çanak çansıdır. Taç mor ya da mavi renklidir. Fındıkçık koyu kahverengi ve neredeyse küreseldir. Dilimizde adaçayı adı ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Elâlisfâkun (االلسفاقن), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan elelisphakon (ἐλελίσφακον)’dan muharreftir. Metinlerimizde bitki için deve dili (دو دلي) adı da tercih edilmiştir. Dioscorides, cinsel organ kaşıntısı, dalak ağrısı, dizanteri, kan tükürme, soğuk algınlığı ve öksürük vakalarında kullanıldığını, idrar söktürücü, yara iyileştirici, kanama durdurucu, düşük yaptırıcı ve âdet söktürücü olarak faydalanıldığını belirtmiş, saçı siyaha boyamak için başvurulduğunu eklemiştir. İbn Cülcül, dil felci ve konuşmada zorluk vakalarında faydalı olduğunu kaydetmiştir. Uzun, dallı ve yaprakları ayva yapraklarına benzediği belirtilen bitki Anadolu’da, kan tükürme, dil felci ve öksürük vakalarında kullanılmış, âdet söktürücü, düşük sonrası kalıntıları atıcı, panzehir, saç-sakal siyahlatıcı ve iltihap giderici olarak faydalanılmıştır.
Hafif uzunca, açılı ve beyazımsı dallı bir bitkidir. Yaprakları ayva yapraklarına benzer ancak daha uzun ve daha küçüktür. Hayli aromatiktir ancak tadı kötüdür. Engebeli arazilerde yetişir. Yaprak ve dalları kaynatılarak içilirse idrar ve âdet söktürücüdür ve fetüsü çeker. Saçları koyulaştırır, yaralara sarılır, kanama durdurucudur ve kötü huylu yaraları temizler. Yaprak ve dalları kaynatılarak şarapla uygulanırsa cinsel organ çevresindeki kaşıntıları giderir. DI 3-33.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.309.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

“Salvia officinalis (Adaçayı)” hakkında 1 yorum

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir