🌿 Nasıl tanırım?

En ayırt edici özelliği gövdenin dallı ve kladodların dikenli olmasıdır. Doğrusu oldukça karakteristik bir bitkidir ve karıştırılması güçtür.

Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

Tanımı

Genellikle 80 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde dik ve serttir. Gövde basitçe dallıdır. Dallar üst bölümde almaşlı dizilişlidir. Yapraksı gövdeler sert uçludur ve dokunulduklarında acıtıcıdır. Çiçekler yapraksı gövdelerde bulunan yaprkların koltuklarından çıkar. Tepal 6 adet olup soluk yeşil renkli, bitkinin erkek ya da dişi olmasına göre yumurtalık ve ercikler ise menekşe renklidir. Meyve kalın, kırmızı renkli ve 1 cm uzunluğundadır. Dilimizde tavşan kirazı, silcan, emir, fare dikeni, herdemtaze, sıçan dikeni, tavşanmemesi, tavşan topuğu, yabani mersin, kuşkondurmaz dikeni ve çalısüpürgesi adları ile bilinmektedir.

Genç sürgünler pişirilerek tüketilmektedir. Kavrulmuş tohumu kahve olarak içilmiştir. Olgun sürgünler deterjan ya da süpürge olarak kullanılmaktadır. Bitki Yahudi mersini olarak da bilinmektedir, çünkü Yahudiler Sukot bayramında bu bitkiyi kullanmaktadır. İdrar söktürücü ve taş düşürücüdür. Kan dolaşımını harekete geçirir. Ödem azaltıcı etkisi vardır. Meyveleri müshil etkilidir. Müshil, iştah açıcı, ateş düşürücü, arındırıcı, terlemeyi arttırıcı, idrar söktürücü ve damar büzücüdür. Hemoroit tedavisinde harici olarak uygulanır. Yüksek tansiyon tedavisinde kullanıldığında dikkatli olunması gerekir.

💡 Biliyor muydunuz?

Bitkilere uygun görülen isimler çoğunlukla meyvelerinin yaprak üzerinde çıkıyor gibi gözükmesine dikkat çekmektedir. Ayrıca bazı isimleri de Asparagus cinsi ile ortaktır.

Kasapların dallarını, tezgahları temizlemek için kullanmaları nedeniyle kasap süpürgesi adıyla da bilinmektedir. İlginç olan bitkinin içeriğindeki uçucu yağların antibakteriyel olması, tezgahı dezenfekte de ediyordu.

🌐 Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca gaga anlamına gelir. Cinse bağlı Ruscus aculeatus‘un yapraksı gövdeleri (cladode) sivri uçludur ve kuş gagasını andırır. Türkçe yaygın adı olan tavşanmemesi ise açık bir şekilde bitkilerin meyvelerine işaret etmektedir. Epitet Latince dikenli anlamına gelir ve bu bağlamda yapraksı gövdelerin sert ve batıcı uçlarına dikkat çekmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Ruscus myrtifolius aculeatus”tur.

🗣 Folklor

• Dikenli dallar, yiyecekleri kemirgenlerden korumak için meyve veya etlerinin etrafına sarılmış, bu sayede doğal bir koruma sağlanmıştır.
• Tohumlar kurutulup kavrularak kahve yerine tüketilmiştir.
• Rizomları, antik çağlardan beri damar büzücü ve ödem giderici özellikleriyle bilinir. Günümüzde de varis ve bacak ödemi tedavilerinde kullanılmaktadır.
• Meyveleri ve diğer kısımları zehirli olabilir.

FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN–WEST EUROPE-EUXINE

Biyocoğrafik dağılım ve ekolojik profil

🌍 Coğrafi Dağılım

Bu tür, Akdeniz havzasından Batı Avrupa'ya, oradan Karadeniz'e komşu olan ülkelere uzan bir dağılıma sahiptir.

🧬 Takson Kartı

Alem Plantae

Takım Asparagales

Familya Asparagaceae

Cins Ruscus

Tür

🌱 Ekolojik Profil

🌍 Habitat

Meşe ormanları, kayalık yamaçlar

🌱 Yaşam formu

Kamefit

🌸 Çiçeklenme

Ocak – Nisan

📍 Arazi notu

19 Mart 2024 • İzmit • 470 m • Orman

🗺️ Türkiye gözlemleri

⚠️ Dikkat

İlimizde, kokina adı verilen bir çiçek aranjmanının popülerleşmesi nedeniyle özellikle Ruscus aculeatus popülasyonları en aktif oldukları dönem olan kış aylarında yoğun biçimde toplanmakta, ayrıca doğal yayılış alanları da bu aşırı toplama nedeniyle tahrip olmaktadır. Dahası hayli yavaş büyüyen bir bitkidir ve gelişmesi yıllar almaktadır.

Yerinde güzel. Bitkileri koparmak yerine sadece fotoğraflayarak, güzelliklerinin dalında ve köklerinin ait olduğu toprakta kalmasına izin verin ki bu özel miras geleceğe de kalsın.

Fotoğrafları

Türk Uygarlığındaki yeri

Ölmez dikeni (اولمز ديكنى), bitkinin Türkçedeki karşılığıdır. Bitkinin yaprakları her dem yeşildir ve bunların uçları oldukça sivridir. İsmin bununla ilgili olduğunu düşünüyoruz.

Dioscorides, taze sürgünlerinin tüketildiğini, sarılık, ağrılı idrar ve baş ağrısı vakalarında kullanıldığını, ayrıca idrar söktürücü, âdet söktürücü ve taş düşürücü olarak faydalanıldığını yazmıştır. İbnü’l-Baytâr da aynı biçimde, sürgünlerinin tüketildiğini ve idrar söktürücü olduğunu belirtmiştir. Bitkiye Anadolu’da, hemoroid vakalarında başvurulmuştur.

Yaprakları mersin yapraklarına benzer ancak daha geniştir ve uçları da mızrak gibi dar ve sivridir. Meyve yuvarlak olup yaprakların arasında büyür, olgunlaştığında kırmızı rengini alır. Kökün tadı sert ve hafif acıdır. Engebeli ve sarp yerlerde yetişir. Yaprak, kök ve meyveler şarapla içilirse idrar ve âdet söktürücü olup mesane taşlarını da dağıtır. Ayrıca sarılık, idrar güçlüğü ve baş ağrısına iyi gelir. Yeni filizleri kuşkonmaz ikamesi olarak şifa umularak yenilir. Bunlar acı olup idrar söktürücüdür. DI 4-144.

Antikçağ

Kökünün, mesane taşları, idrar güçlüğü ve kanlı idrar vakalarında gün aşırı kaynatılması tavsiye edilir. Bazıları kökü çiğken döverek suyla alır. Erkeklik organları için körpe saplarından daha faydalı hiçbir şeyin olmadığı kabul edilir ve dövülerek sirke ile kullanılır. PL 21-100.

Kökü çok itibar görür. Şarapta kaynatılarak böbrek ağrısı vakalarında ve özellikle yoğun ve kokuşmuş olan idrar güçlüğü vakalarında kullanılmıştır. Şarapta dövülürse sarılığa iyi gelir ve rahim için müshildir. Genç sürgünleri sıcak külde kavrularak kuşkonmaz ikâmesi olarak tüketilir. Meyve, şarap ya da zeytinyağı ve sirke ile alınırsa mesane taşlarını kırar. Bunun yanında gül yağı ve sirke ile dövülürse baş ağrısını dindirir. PL 22-83.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.571.