FLORA NICOMEDIAE • EURASIA

Nasıl tanırım?

Tabanda rozet oluşturan ok başı biçimli yaprakları, iki evcikli yapısı ve kırmızımsı yeşil çiçeklerden oluşan gevşek salkımları ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMCaryophyllales

FAMİLYAPolygonaceae

CİNSRumex

Habitat

Yamaç, orman, vadi

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Mayıs – Haziran

Arazi notu

03 Mayıs 2025 • Derince • 140 m • Bahçe

Bilgi

Suyu çamaşırlarda leke çıkarıcı olarak kullanılmıştır. Etkili bir susuzluk giderici olduğu bilinmektedir. Tür, Antikçağ’dan beridir gıda amaçlı yetirilmektedir ve günümüzde de çok sayıda kültivarı bazı bölgelerin mutfaklarında popülerdir.
Köklerinden yeşil, gri ve kahverengi boyalar elde edilmektedir. Yaprak ve gövdelerden ise gri mavi renkli bir boya çıkarılmaktadır. Gövdeler demlenerek gümüşleri parlatmak ve hasır mobilyaları cilalamak için uygulanmıştır. Suyu keten giysi üzerindeki lekeler ile çeşitli mürekkep lekelerini çıkarmaktadır.
Küçük balıkların ince kılçıklarını erittiği için balık pişirirken kullanılmaktadır.

Folklor

Yapraklar erken dönemde tüketilmektedir. Bunlar ayrıca çorba ve salatalara da eklenmektedir. Hem yapraklar hem de filizler C vitamini açısından zengindir.
Taze yaprakları büzücü, idrar söktürücü ve müshil etkilidir. İskorbüt ve ateş tedavisinde etkili olduğu bilinmektedir. Yapraklarından elde edilen su cilt kaşıntısı ve saçkıran tedavisinde kullanılmıştır. Kök demlendiğinde büzücü ve idrar söktürücü olarak görev yapmaktadır. Kök ve tohumlar kanama durdurucudur. Kökten elde edilen merhem çıkıkların sabitlenmesi için kullanılmıştır.

Dikkat

Oksalik asit bakımından zengindir ve aşırı tüketildiğinde kalsiyum gibi yararlı minerallerin bloke olmasına neden olmaktadır. Ayrıca romatizma, artrit, gut, böbrek taşı gibi rahatsızlıkları olanların bitkiyi dikkatli kullanmaları önerilmektedir.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Latince kuzukulağı anlamına gelir. Muhtemelen Latince emmek anlamına gelen “rumo” kelimesinden türemiştir. Yaprakları emilerek susuzluk giderici olarak kullanılır. Epitet Latince ekşi anlamına gelir ve açık bir şekilde türün tadına işaret etmektedir.

BİLİMSEL TANIM

Rumex acetosa 1 metre kadar büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. İki evcikli bir bitkidir. Kısa ve görece ince yatay ya da hafifçe eğik kök gövdeye sahiptir ve bu kök genellikle toprağın derinlerine inmez ve sıkışık bir halde büyüyen ikincil köklerle küme halinde kalmaktadır. Gövde dik, 40 ila 100 cm uzunluğunda, yivli, çıplak ve genellikle basittir. Taban yaprakları yumurtamsı mızraksı ila mızraksı, tabanı ok başlı, 3 ila 12 cm uzunluğunda, 2 ila 4 cm genişliğinde, kenarları düz ve ucu sivridir. Gövde yaprakları daha küçüktür. Yaprak sapı kısa ya da neredeyse hiç yoktur. Okrea kısa ömürlü, beyaz renkli ve zarsıdır. Çiçek durumu terminal, salkım halinde ve gevşektir.

Dalları kırmızımsı yeşil renkli, ince ve basit ya da birkaç ikincil dallıdır. Çiçekler tek evciklidir. Çiçek sapı ince ve ortasında eklemlidir. Erkek çiçeklerin dış tepalleri dik ve küçük iken iç tepalleri eliptik ve 3 mm uzunluğundadır. Dişi çiçeklerin dış tepalleri eliptik ve meyve zamanı geriye kıvrık iken iç tepalleri meyve zamanı genişlemektedir.

Valfler neredeyse dairesel, 3,5 ila 4 mm uzunluğunda, tabanda birkaç küçük kıvrık siğilli, damarsız, tabanı yüreksi, kenarı düz ve ucu küttür. Kapçık siyahımsı kahverengi, parlak, elipsoit, üçgensi ve 2 mm uzunluğundadır. Dilimizde kişlek ve kuzukulağı adı ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Kuzu kulagı (قوزو قالغی) bitkilerin Türkçe adıdır ve bu maddede ele aldığımız bitkilerin bazılarının yapraklarının şekline işaret etmektedir. Çulluk Kapan Lügati’nde hummadın Türkçe adının kuzı kulağı olduğu vurgulanmıştır. Metinlerimizde bitkiler için kullanılan diğer isimler Antik Yunancaki karşılığı olan lapathos (λάπαθον)’tan bozma labada (الباده), Arapça karşılığı olan hummâd (حماض) ve Ermenicedeki karşılığı olan eveluk (աւելուկ) kelimesinden muharref evelek (اولك)tir.

Halîmî, âfîlen, evelik, labada ve kuzu kulagı adları ile bilindiğini kaydetmiştir. Dioscorides, bağırsaklara faydalı olduğunu, kulak ağrısı, diş ağrısı, dizanteri, karın şikâyetleri, akrep sokması, cüzzam, cilt iltihabı, tırnak şikâyetleri ve mide bulantısı vakalarında kullanıldığını, âdet düzenleyici, taş düşürücü ve kaşıntı giderici olarak faydalanıldığını, önceden bitkilerin suyunu içenlere akrep sokmasının zarar vermeyeceğini, guatr hastaları muska haline getirerek boyunlarına astıklarını aktarmıştır.

Ravigupta, taze yapraklarının hemoroide iyi geldiğini; İbn Varrâk, bağırsaklara yararlı olduğunu; İbni Sînâ, beş türü bulunduğunu; İbn İmrân, iltihap giderici, kusma engelleyici, sarhoşluk giderici ve iştah açıcı olduğunu; İbnü’l-Baytâr, bir beze sarılarak sol kola asıldığında kadınların hamile kalmasını engellediğini yazmıştır.

Kuzukulağı

Kuzu kulağı Anadolu’da, menenjit, karaciğer hastalıkları, cilt hastalıkları, ishal, baş ağrısı, mide hastalıkları, kalp hastalıkları, sıtma, veba, epilepsi, yılan sokması, diş rahatsızlıkları, sıraca, rahim hastalıkları, sarılık ve akrep sokması vakalarında kullanılmış, ayrıca öksürük giderici, ateş düşürücü, taş düşürücü, susuzluk giderici ve sarhoşluk giderici olarak faydalanılmıştır. İncideki sarılığı gidermek için uygulanan bitkilerin, ekşi limûn, kemmûn ve ravend ile birlikte sakala sürüldüğünde beyaza boyadığı aktarılmıştır.

Rumex (Labada)’in birden fazla türü vardır. Biri bataklıklarda yetişir, serttir ve tepeye doğru incelir. Bir diğeri yetiştirilir ve görünüm itibariyle ilkinden farklı değildir. Üçüncü türü küçüktür, sinirlice ota benzer, yumuşaktır ve düşük rakımlarda büyür. Dördüncünün yaprakları üçüncünün yapraklarına benzer, gövdesi büyük değildir, tohumları kırmızı renkli ve keskindir. Tamamının yeşillikleri kaynatıldığında bağırsakları yumuşatır. Çiğ olarak gül merhemi ya da safran ile uygulandığında empetigoyu çözer. Tohumları su ya da şarapla içildiğinde dizanteri, mide bulantısı ve akrep sokmasına iyi gelir ve mideyi yatıştırır.

Labada

Eğer akrep sokmasından önce içilirse, akrep sokmasının zararını görmez. Kökleri çiğ ya da haşlanarak uygulandığında cüzzam, mayasıl ve sedefli tırnakları tedavi eder. Kaynatıldığı su sürülürse ya da banyo suyuna eklenirse kaşıntıyı giderir. Şarapla kaynatılıp gargara yapılırsa diş ağrısını geçirir. Şarapla kaynatılıp sürülürse şişlik ve tümörleri yok eder. Sirke ile birlikte dalağı azaltır. Bazıları köklerini boyunlarına asarak şişlikleri gidermesi için muska olarak kullanır. Öğütülerek rahim ağzına yerleştirilirse beyaz akıntıyı durdurur. Bunun yanında şarapla kaynatılıp içilirse sarılığı iyileştirir, mesane taşlarını kırar, âdet söktürür ve akrep sokan kişilere fayda sağlar. DI 2-114.

Lapathumun birden fazla türü vardır. Oxalis olarak bilinen yabani türü, yetiştirilen türe benzer, yaprakları sivri uçludur, kökü çok küçüktür ve rengi beyaz pancar kök rengine benzer. Buna bizimkiler rumex der. Gres yağı ile sıraca yaralarına uygulanır. Diğer türü oxylapathon adıyla bilinir, yetiştirilen türe daha çok benzer, yapraklar daha sivri uçlu ve daha kırmızımsı olup bataklık alanlarda yetişir. Sadece suda yetişen türüne hydrolapathon denir. Hippolapathon ise yetiştirilenden daha büyük ve daha kompakttır. Yabani türler akrep sokmasına şifadır, üzerinde taşıyanlar da akrep sokmasından korunmaktadır. Sirkede kaynatılan kök gargara yapılırsa dişlere faydalıdır. İçilirse sarılığa şifadır. Tohum en inatçı mide hastalıklarına iyi gelir. Hippolapathum kökü bozuk tırnakları çıkarır. Ayrıca şarapla alınan tohumu dizanteriyi tedavi eder.

Evelek

Yağmur suyuyla yıkanmış oxylapathum tohumu mercimek büyüklüğünde akakiya ile alınırsa kan tükürenlere iyi gelir. En mükemmel pastiller bu bitkinin kök ve yapraklarından yapılır ve kullanılmadan önce sirkeye batırılır. Yetiştirilen lapathum gözlerin kayması halinde alına merhem olarak sürülür. Kökü cüzzamı iyileştirir, şarapta kaynatılırsa şişlik ve mesane taşlarına faydalıdır. Şarapla içildiğinde dalak hastalarına yararlıdır, sıcak kompres yapılırsa çölyak, dizanteri ve idrar güçlüğüne faydalıdır. Tüm bu amaçlar için suyunun daha etkili olduğu söylenir. Gaz giderici ve idrar söktürücüdür. Banyo suyuna eklenir ya da zeytinyağı olmadan vücuda sürülürse kaşıntı hislerini ortadan kaldırır. Çiğnenmiş kökü dişleri güçlendirir ve şarapta kaynatılması mide gevşemesini önler. Solo’ya göre diğerlerinden kökünün uzunluğuyla ayrılan bulapathon adında bir türü daha vardır. Bu kök şarapla alınırsa dizanteriye faydalıdır. PL 20-85.

Bu maddeye Rumex crispus, Rumex patientia, Rumex conglomeratus, Rumex acetosa ve Rumex acetosella taksonları dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.503-504.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Rumex acetosa (Kişlek)