Ranunculus ficaria subsp. calthifolius (Çöp salebi)

Tanımı

Halihazırda bazı kaynaklarda Ficaria verna subsp. calthifolia adı ile geçmektedir. Genellikle 5 ila 10 cm büyüyebilen bir bitkidir. Çiçek zamanı gövde oldukça kısadır. Yapraklar sıkışık bir biçimde tabanda rozet oluşturur. Taç yapraklar 10 ila 15 mm uzunluğundadır. Dilimizde çöpsalebi, basur otu, çöpmalı ve şehriye salebi adları ile bilinmektedir.

1. Çiçek zamanı gövde çok kısa, yapraklar tabanda rozet halinde kümelenmiş; kapçıklar tüylü subsp. calthifolius

1. Çiçek zamanı gövde uzatılmış, yapraklar tabanda rozet halinde kümelenmiş değil; kapçıklar kısa havlı ya da havlı

2. Gövde yapraklarının koltuklarında soğancıklar vardır; çiçekler 2 cm çapa kadar, ters yumurtamsı-dikdörtgensi üst üste binmeyen bal yapraklı subsp. bulbifera

2. Gövde yapraklarının koltuklarında soğancıklar yoktur; çiçekler genellikle 2 cm çaptan büyük, geniş biçimde ters yumurtamsı üst üste binici bal yapraklı

2. Taç yapraklar yeşil, dar kuruzarsı kenarlı; çiçekler 2-3 cm çapında; kapçıklar kısa havlı subsp. ficaria

2. Taç yapraklar sarımsı beyaz; çiçekler 3-5 cm çapında; kapçıklar havlı subsp. ficariiformis

Gözlem bilgileri

Ranunculus ficaria subsp. calthifolius doğal olarak Kuzey Afrika, Kafkasya ve Avrupa’da yayılış gösterir ancak günümüzde Amerika’ya da dağılmıştır. Tarla, çayır ve çalılıklarda görülen bitki umumiyetle mart ve nisan ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1000 metreye kadar olan rakımlarda Gebze ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler

Etimoloji

Cins adı Latince küçük kurbağa anlamına gelir. Muhtemelen cinsin kurbağalar gibi sulak alanlara yakın bulunmalarına atıftır. Bitkinin antikçağdaki diğer adı batrachiondur ve bu da kurbağa otu anlamına gelir. Cinsin bazı türlerinin yaprakları da kurbağa ayaklarını andırmaktadır. Bu cinsin Türkçe adı döğün çiçeğidir. Döğün, Türkçede yakmak/yakan anlamına gelir ve cinse bağlı bazı türlerin usaresinin temas halinde cildi tahriş etmesine işaret eder. Döğün kelimesi ne zaman düğün oldu, bilmiyoruz. Epitet Antik Yunanca incir gibi anlamına gelir. Cinsin yumruları incir (Ficus carica) meyvelerine benzemektedir. Türkçe adı olan arpacıksalebi belirgin biçimde cinsin yumrulu yapısına işaret eder. Cinsin yumruları pişirilerek tüketilmiştir. Arpacık ise soğanın (Allium cepa) hayli küçük ve yine yumruları incire benzeyen bir kültivarının adıdır. Alttür epiteti ise Latince Caltha yapraklı anlamına gelir. Alttürün aynı aileden Caltha (lipar) cinsi ile yaprak benzerliğine işaret eder.

Kullanımı

Pişirilmesi halinde zehir kaybolur. Kaynatılarak tüketilebileceği rapor edilmiştir. Genç yapraklar pişirilerek yenilmiştir. Geleneksel olarak hemoroit tedavisinde kullanılmıştır. Çiğ tüketildiğinde zehirlidir ve otçul hayvanlara karşı ölümcül olabileceği ifade edilmiştir. Hasarlı ya da ezilmiş yapraklarına temas edilirse deride kızarıklar, kaşıntılar ve kabarmalara neden olabilir. Bitki yutulursa mide bulantısı, kusma, baş dönmesi, spazm ya da felce neden olabilir. Çiçekleri dişleri temizlemek için kullanılmıştır.

Yaprakları saplarından sarkan küçük bir bitkidir, gövdesi yoktur, yaprakları sarmaşık yapraklarına benzer ancak daha yuvarlak, daha küçük ve daha az parlaktır. Üst üste yığılmış, aynı yerden çıkan çok sayıda kökü bulunmaktadır. Sulak alanlarda yetişir. Keskindir ve temas halinde cildi tahriş eder. Ayrıca uyuz ve sedef hastalığından etkilenen tırnaklara iyi gelmektedir. Bunun yanında kökünün suyu balla birlikte buruna damlatılırsa başı temizler. DI 2-181.