Coğrafi dağılım.
Cins, Yeni Zelanda’da endemiktir ancak günümüzde dünyanın bazı bölgelerinde de yetiştirilmektedir.
Maori kültüründe, bir aile olarak görülürler ve bu anlayışla hasat edilirler İç sürgün ailenin çocuğudur, asla kesilmez ve hasat edilmez. Çünkü aile neslini devam ettirmek istiyorsa yavrularını korumalıdır. İki yanındaki yapraklar ebeveynlerdir ve onlar da hasat edilmez. Dış yapraklar ise ailenin büyükleri kabul edilir ve hasat edilebilir.
Ayrıca hasattan önce dua okunur. Yapraklar çapraz olarak, bitkinin kalbinden uzak şekilde kesilir. Bu şekilde yağmur suyu bitkinin içine akmaz ve kalbin çürümesi önlenir. Geceleri veya yağmurda hasat yapmak yasaktır. Bulunduğu yere yiyecek sokulmaz. Hamile veya âdet dönemindeki kadınların hasat yapması veya dokuması geleneksel olarak uygun görülmez.
Cins her ne kadar iki türe sahip olsa da yüzyıllar boyunca Maoriler tarafından çoğaltılmış 50’den fazla farklı kültivarı bulunmaktadır. Her bir kültivar, farklı bir amaca (örneğin yağmurluk için sert lif, şal için yumuşak lif veya tıbbi kullanım) hizmet edecek şekilde özelleştirilmiştir.
19. yüzyılda Maoriler ile Avrupalı sömürgeciler arasında bu bitkinin ticaretini kontrol etmek için Keten Savaşları adı verilen çatışmalar yaşanmıştır. Maoriler, Avrupalıların tüfek kurşunlarından korunmak için Phormium liflerinden örülmüş zırhlar kullanmışlardır.
Hayli yoğun bir nektar üretirler. Yeni Zelanda’nın yerel kuşları bu nektarı tüketmek için bitkiye akın eder. Sıcak yaz günlerinde çiçek tüplerinin içinde fermente olan nektarı fazla kaçıran kuşların, sarhoş gibi yalpalaması ve uçamaması meşhurdur.
Yapraklar tabanından kesildiğinde, içinden sakızımsı, yapışkan bir jel çıkar. Maoriler bu jeli yüzyıllardır iltihaplı yaraları temizlemek, ağrıları dindirmek ve kırık kemikleri sabitlemek için doğal bir alçı gibi kullanmışlardır. Hatta bitkinin en ince iç lifleri, çok steril ve sağlam olduğu için geçmişte cerrahi ameliyat ipliği olarak yaraları dikmek için kullanılmıştır.
Maoriler bu bitkinin yaprak liflerinden kıyafetler, balık ağları, yelkenler, halatlar, ev çatısı ve hatta nehirleri geçmek için kullandıkları sallar yapmışlardır. Onlar için bitkiler, hayatta kalmanın anahtarıydı. Bu nedenle kutsal bitkileridir.
Her ne kadar dünya çapında keten adıyla bilinse de ketenle hiçbir ilgisi yoktur. İsim, bitkilerin lifli yapısının keteni andırması ile ilgilidir.
Yaprakları, bazı canlılar için zehirli olan ve bilinen en acı tatlardan biri olan kukurbitasin içerir.
Fransa ve Avustralya gibi ülkelerde ticari amaçlarla yetiştrilmiş ancak sentetik lif üretiminin yaygınlaşmasıyla değerini yitirmiştir. Öte yandan bu bölgelerde doğallaşmış ve yerel fauna ile flora üzerinde ciddi baskıya neden olmuştur.
Phormium (Çalıketeni) uzun boylu ve küme halindeki çok yıllık bitkilerden oluşan bir cinstir. Yapraklar sert, köselemsi, mumlu, kılıç biçimli, genellikle 3 metre uzunluğunda ve 12,5 cm genişliğindedir. Bunlar zaman zaman uçlarından, rüzgâr gibi etkilere bağlı olarak yarılırlar. Genellikle koyu yeşil renklidir ancak peyzaj alanlarında kırmızı, krem veya bakır çizgili ile alacalı formlarda olanları da görülmektedir.
Çiçek sapları 5 metreye kadar uzayabilir ve yapraklarından daha yukarıda olur. Çiçek durumu terminal olup uzun bir sap üzerindedir. Çiçekler tek simetrili, erselik, tüpsü olup parlak kırmızı renklidir ve sapları eklemlidir.
Tepallerin uzunlukları farklı ve dik olup bir tüp oluştururlar ancak sadece tabana yakın olarak birleşiktirler. Ercik altı adettir. Yumurtalık sapsız ve uzatılmıştır. Boyuncuk silindiriktir. Tepecik küçük ve dardır. Meyve uzun ve bölmeli bir kapsüldür. Tohumlar düzleştirilmiş, neredeyse kanatlı, siyah renkli ve parlaktır.
