İçeriğe geç
Anasayfa » Phonus lanatus (Sarıdiken)

Phonus lanatus (Sarıdiken)

FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN-EUXINE-WESTERN ASIA

Nasıl tanırım?

Gövdelerin kahverengimsi ila saman renkli, tüy örtüsünün ülgerli yünlü ve orta filarilerin çoğunlukla morumsu tırnaklı olması ayırt edici özelliğidir.

ALEMPlantae
TAKIMAsterales
FAMİLYAAsteraceae
CİNSPhonus

Habitat

Tahrip edilmiş arazi, tarla, çalılık

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Mayıs – Ağustos

Arazi notu

20 Temmuz 2025 • İzmit • 140 m • Yol kenarı

Bilgi

Çimlenmesi kırmızı ışıkla tetikleniyor. Yani çimlenme, bitki örtüsünün az olduğu ya da otlak örtüsünün zayıf olduğu alanlarda en olası olduğu anlamına geliyor.

Folklor

Tohumlarından yağ elde edilir. Parazit düşürücü, terletici ve ateş düşürücüdür.

Dikkat

İstilacı potansiyeline sahiptir ve anavatanı dışında zararlı ot statüsündedir. Biyolojik kontrol de sınırlıdır çünkü kontrol için salınacak böcekler hedef değiştirip Carthamus tinctorius‘a saldırabilir.


Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca katil anlamına gelir. İlk defa Plinius tarafından kullanılmıştır ve ona göre bitki adını, usaresinin kan renginde olmasına borçludur. Ayrıca Yunan mitolojisinde Phonoiler, cinayetin temsilcileri olarak kabul edilmiştir. Epitet Latince yünlü anlamına gelir. Bitkinin yoğun biçimde tüyle kaplı olmasına işaret eder. Bu terim, bitkinin bir parçasının uzun ve yumuşak dolaşık tüylerle kaplı olmasını imlemektedir. Özgün tanımda bu “caule piloso: superne lanato” olarak belirtilmiştir. İsim olasılıkla Carthamus tinctorius ile ilgilidir.

BİLİMSEL TANIM

Phonus lanatus halihazırda bazı kaynaklarda Carthamus lanatus adı ile geçmektedir. Genellikle 15 ila 75 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde kahverengimsi ila saman renkli, seyrek ya da yoğun tüylüdür.

Gövde yaprakları genellikle yeşil, 3 ila 6 cm uzunluğunda ve 1 ila 1,5 cm genişliğinde, yumurtamsı sipsivri, sarılıcı ve salgılı tüylüdür.

Çiçekler sarı renklidir. Dış filariler dik ila yayık, orta filariler ile kademeli olarak sipsivridir. Dilimizde sarı diken ve ala diken adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Kurtum el berrî (قرطم البري), bitkinin kurtumdan ayırt edilebilmesi için tercih edilmiştir. Buna uygun olarak metinlerimizde yaban ‘usfuru adı da kullanılmıştır. Dioscorides, akrep sokması vakalarında kullanıldığını, akrep sokan kişilerin bitkiyi el aldıklarında ağrı hissetmediklerini, bıraktıklarında ise ağrının geri döndüğünü yazmıştır. Çiçeğinin sarı renkli ve dikenli olduğu belirtilen bitki, akrep sokması vakalarında kullanılmıştır.
Aspire benzeyen dikenli bir bitkidir ancak yaprakları daha küçüktür. Kadınlar tarafından iğ olarak kullanılır. Yaprak, tüy ve meyvesi öğütülerek biber ve şarapla içilirse akrep sokmasına iyi gelir. Bazıları akrep sokan kimselerin bu bitkiyi tuttuklarından acı çekmediklerini, bitkiyi bıraktıklarında ise canlarının yandığını öne sürüyor. DI 3-93.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.499.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir