Phonus lanatus (Sarıdiken)

Tanımı

Halihazırda bazı kaynaklarda Carthamus lanatus adı ile geçmektedir. Genellikle 15 ila 75 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövde kahverengimsi ila saman renkli, seyrek ya da yoğun tüylüdür. Gövde yaprakları genellikle yeşil, 3 ila 6 cm uzunluğunda ve 1 ila 1,5 cm genişliğinde, yumurtamsı sipsivri, sarılıcı ve salgılı tüylüdür. Çiçekler sarı renklidir. Dış filariler dik ila yayık, orta filariler ile kademeli olarak sipsivridir. Tohumlarından yağ elde edilir. Parazit düşürücü, terletici ve ateş düşürücüdür. Dilimizde sarı diken ve ala diken adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Avrupa’dan Orta Asya’ya kadar olan bölge ile Akdeniz havzasında yayılış gösterir ancak işgalci tür olarak daha geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Tahrip edilmiş araziler, tarlalar ve çalılıklarda görülen bitki umumiyetle mayıs ve ağustos ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca katil anlamına gelir. İlk defa Plinius tarafından kullanılmıştır ve ona göre bitki adını, usaresinin kan renginde olmasına borçludur. Ayrıca Yunan mitolojisinde Phonoiler, cinayetin temsilcileri olarak kabul edilmiştir. Epitet Latince yünlü anlamına gelir. Bitkinin yoğun biçimde tüyle kaplı olmasına işaret eder. Bu terim, bitkinin bir parçasının uzun ve yumuşak dolaşık tüylerle kaplı olmasını imlemektedir. Özgün tanımda bu “caule piloso: superne lanato” olarak belirtilmiştir.

Türk Uygarlığındaki yeri

Kurtum el berrî

Kurtum el berrî (قرطم البري), bitkinin kurtumdan ayırt edilebilmesi için tercih edilmiştir.

Buna uygun olarak metinlerimizde yaban ‘usfuru adı da kullanılmıştır. Dioscorides, akrep sokması vakalarında kullanıldığını, akrep sokan kişilerin bitkiyi el aldıklarında ağrı hissetmediklerini, bıraktıklarında ise ağrının geri döndüğünü yazmıştır. Çiçeğinin sarı renkli ve dikenli olduğu belirtilen bitki, akrep sokması vakalarında kullanılmıştır.

Aspire benzeyen dikenli bir bitkidir ancak yaprakları daha küçüktür. Kadınlar tarafından iğ olarak kullanılır. Yaprak, tüy ve meyvesi öğütülerek biber ve şarapla içilirse akrep sokmasına iyi gelir. Bazıları akrep sokan kimselerin bu bitkiyi tuttuklarından acı çekmediklerini, bitkiyi bıraktıklarında ise canlarının yandığını öne sürüyor. DI 3-93.