Nasıl tanırım?
Taç bulundurması, alt kısımdaki iplikçik erciklerinin taca yapışık, üst kısımdakilerin ve başçıkların ise serbest olup taçtan dışarıya doğru uzanması ayırt edici özelliğidir. Deniz kıyısındaki kumlu bölgelere özgü bir türdür ve Kocaeli’nde benzeri yoktur.
Habitat
Deniz kıyısı
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Haziran – Ekim
Arazi notu
18 Haziran 2024 • Kandıra • 1 m • Deniz kıyısı
Çiçeklerin kokusu, güneş battıktan sonra ve kokunun algılanabilir halde olduğu rüzgarın esmediği durumlarda belirginleşmektedir. Bunun en açık nedeni, türü tozlayan gececi atmaca güvelerinin (Agrius convolvuli) rüzgarsız havalarda uçmayı tercih etmeleridir. Ayrıca çiçek renklerinin parlak beyaz olması da gececil tozlayıcı tarafından karanlıkta kolayca fark edilmelerini sağlamaktadır. Daha da ilginci, bitki kendi polenini kabul etmediğinden, rüzgar yoluyla oluşan tozlaşma da işe yaramamaktadır. Yine uzun çiçek tüpü, sadece uzun hortumlu atmaca güvelerinin (Agrius convolvuli) nektara ulaşmasına izin vermektedir.
Deniz dalgaları ve sert rüzgarlar sahildeki kumların sürekli olarak yer değiştirmesine neden olur. Eğer kumlar bu bitkinin üzerinde kalın bir tabaka oluşturursa hızla bir gövde uzatarak güneş ışığına yeniden ulaşabilir.
Tohumları hafif ve suda yüzebilme özelliğine sahiptir. Süngerimsi dokuyla kaplı siyah renkli bu tohumlar, deniz akıntıları ve rüzgar yardımıyla kilometrelerce yol kat ederek yeni kumsallara ulaşabilmektedir.
Soğanı pişirilerek tüketilebilir ancak zehirli olduğu için bu bilgiye şüpheli bakılmalıdır. Hafifçe zehirli olan soğanı kusturucudur. Tohum kutusunda bulunan yünlü tüyler keçe ayakkabı yapımında kullanılmıştır.
Her ne kadar kum zambağı adı uygun görülmüş olsa da zambakla yakından bir ilgisi yoktur. Bizce doğru isim kum nergisi olmalıydı.
Kökü kırmızımsıdır ve tadı yakıcıdır. Yaprakları ak zambak yapraklarına benzer ancak daha uzundur. Adasoğanı ile benzer özelliklere sahiptir. Kökünün suyu acıburçak unu ile karıştırılarak hidromelle küçük pastiller haline getirilmiş ve ayrıca dalak hastalığı ile ödemi olanlara verilmiştir. DI 2-172.
Çiçek açtığı dönem turizm sezonu ile örtüştüğünden yoğun baskı altındadır. Ayrıca kumsallara giren iş makineleri ve motorlu araçlar, sahillerin kamp alanı olarak kullanılması ve buralarda ateş yakılması doğal alanlarını tahrip etmektedir. Uzunkum Tabiat Parkı’nın, tabiat parkı statüsünü kaybetmiş olması da türün ilimizdeki varlığını uzun vadede tehdit etmektedir. Örneğin, yakın zamana kadar bolca bulunduğu İspanya’nın Granada sahillerindeki popülasyonları yok olmuştur.
Tohumdan çiçek açma süresine kadar geçen süre 4 yılı bulan bu bitki kumul ekosistemi için kritik öneme sahiptir. Güçlü kök sistemleri ile kumsalları stabilize ederek erozyonu önler ve böylece diğer bitki ve hayvanlar için de yaşam alanı oluşturur. Bu nedenle toplamaktan ve bulunduğu yeri tahrip etmekten kaçının.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca her şeye kadir anlamına gelir. İsim Dioscorides tarafından kullanılmaktadır. Burada atıf iki yönlü olabilir, ilki bitki bilinen bir tıbbi bitkidir. İkincisi ise bitkinin, habitatı ile ilgili olmalıdır. Bitki, deniz kumullarında görülmektedir ve burada koşullar oldukça zordur. Kelime her derde deva anlamında da kullanır. İsim ayrıca Yunan olimpiyatlarında bulunan ve boks ile güreşin karması olan bir spor dalının adıdır. Epitet Latince denize yakın anlamına gelir ve açık bir şekilde türün deniz kenarındaki kumsallarda görülmesine işaret etmektedir. İkili adlandırma öncesi adı “Lilio Narcissus albus maritimus minor”dur.
Pancratium maritimum genellikle 12 ila 45 cm büyüyebilen bir bitkidir. Soğanı oldukça büyük, 5 ila 5,5 cm uzunluğunda ve 3,5 ila 4,5 cm genişliğindedir. Yapraklar çiçeklerden önce belirir, 2,8 ila 4 cm uzunluğunda, 1 ila 2,5 cm genişliğinde ve tepede küttür.
Sıkapa çoğunlukla 40 cm uzunluğundadır. Çiçek durumu 3 ila 10 arası sayıda çiçek bulundurur. Çiçekler hoş kokulu, iri, gösterişli ve beyaz renklidir.
Sıpata 3,5 ila 9 cm uzunluğunda ve genişçe mızraksıdır. Çiçek sapı 5 ila 13 mm uzunluğundadır. Kapsül 2 ila 3 cm uzunluğunda ve 2 ila 2,5 cm genişliğindedir. Dilimizde kum zambağı adı ile bilinmektedir.