Nasıl tanırım?
Dış tepalin (fall) sakallı, gövdenin dallı ve çiçeklerin tek başına olması ile çiçek durumunun yaprakların aşması ayırt edici özelliğidir. Yakın olduğu Iris attica‘dan bırahte ve ikincil bırahtenin eşit olmaması ile ayrılmaktadır. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Yol kenarı, çalılık, ormanlık
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Mart – Mayıs
Arazi notu
15 Nisan 2025 • Gebze • 70 m • Makilik
Aynı popülasyonda birden fazla baskın renge sahip çiçekler görülmektedir. Örneğin Kocaeli’nde sarı ve mor baskın renkli çiçekleri yanyana görmek mümkündür. Sakalların rengi de çiçek rengine bağlı olarak değişiklik göstermektedir.
Bazı Balkan ülkelerinde yasa ile korunma altına alınmıştır.
Çoğu sakallı süsen de olduğu üzere çiçek açması için rizomların en azından bir bölümünün toprağın üzerinde olması gerekmektedir. Rizom tamamen toprağa gömülürse bitki çiçek açmaz.
Dilimizdeki süsen adı Süryanice kaynaklıdır ancak gerçekte Lilium (zambak) cinsi için saklanmıştır. Aslında neredeyse eski uygarlıkların (Mısır, Yunan, Pers, vs.) tamamında süsen farklı formlarla zambak için kullanılan ortak bir isimdir. Öte yandan bu uygarlıkların yazınlarında yer yer modern Lilium ve Iris cinslerine ait bitkiler aynı bölümlerde değerlendirildiğinden Iris cinsi dilimize süsen olarak yerleşmiştir. Açıkçası bu isim tartışmasını zambak için de ayrıca yapmamız gerekmektedir.
Balgam ve idrar söktürücüdür. Çocuklarda diş çıkarma zamanında başvurulmuştur.
Her ne kadar balı andıran bir kokusu olsa da cinsin çoğu üyesi gibi rizom ve yaprakları zehirlidir. Yutulması halinde mide ağrısı ve kusmaya, temas halinde ise ciltte tahrişe yol açabilir.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adını Iris’ten almıştır. Hesiodos, Iris’in gökkuşağını simgelediğini, bu nedenle yer ile gök ya da diğer bir deyişle tanrılar ile insanların arasında bir köprü görevi gördüğünü kaydetmektedir. Doğallıkla Iris, tıpkı Hermes gibi tanrıların habercisidir. Çoğunlukla Hera’nın sürdüğü at arabasının arkasında oturur bir biçimde resmedilmiş olan İris, birçok primitif kavimde görülen, gökkuşağının cennetle yeryüzü arasında bir iletişim görevi üstlendiği yönündeki inanışın kişiselleştirilmiş halidir. Çiçeklerinin yoğun renk varyasyonuna sahip olması nedeniyle gökkuşağı ile ilişkilendirmiştir. Epitet Latince hoş kokulu anlamına gelir ve bu bağlamda türün belirgin kokusuna işaret eder.
8ila 15 cm büyüyebilen bir bitkidir. Rizom kalın, kısa ve 1 ila 2 cm uzunluğundadır. Yapraklar orak biçimli ve her dem yeşildir. Bunlar mavi yeşil, grimsi renkte olup 7 ila 22 cm uzunluğunda ve 0,4 ila 1 cm genişliğindedir.
Gövde ince ve basit olup iki adet yeşil, mızraksı sıpataya sahiptir. Bu 2,5 ila 8 cm uzunluğundadır ve çiçekler solduktan sonra bile yeşil kalır. Gövde 1 ila 2 arası çiçek taşır, bunlar kokulu, 4,5 ila 5,5 cm çapında ve sarı ya da mor renklidir, ancak sarı renkli formlar daha yaygındır.
Meyve kapsül formundadır. Tohumlar kırmızımsı kahverengi ve neredeyse küreseldir. Dilimizde bodur süsen adı ile bilinmektedir.