FLORA NICOMEDIAE • MEDITERRANEAN-CENTRAL & MIDDLE ASIA

Nasıl tanırım?

Yaprakların çoğunlukla 3-5 adet ve başçıkların iplikçiklere eşit ya da onlardan uzun olması ayırt edici özelliğidir. Ancak hayli yakın olduğu türler vardır ve çiçek ile tohumun aynı anda bulunmaması nedeniyle teşhisi zaman almaktadır. Her ne kadar biz şimdiye kadar görmemiş olsak da Kocaeli’nde birden fazla türle temsil ediliyor olması olasıdır. Ayrıca mezarlıklar ve bahçelere çok sayıda farklı renge sahip kültivarları da dikilmektedir.

ALEMPlantae

TAKIMAsparagales

FAMİLYAIridaceae

CİNSGladiolus

Habitat

Tarlalar

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Şubat – Haziran

Arazi notu

14 Mayıs 2023 • İzmit • 110 m • Tarla

Bilgi

Cinsin gladyatör bağlantısı sadece kılıç benzeri yaprakları ile sınırlı değildir. Gladyatörlerin arenaya girerken zafer ve korunma umuduyla Gladiolus çiçeklerini boyunlarına taktıkları ve kazanan gladyatörün üzerine seyirciler tarafından çiçeklerinin atıldığı rivayet edilmiştir. Avrupa’da kullanılan “ölüm ya da glayöl” deyimi bu duruma bir göndermedir. Antik Roma tanrısı Pluto da glayöl tacı ile tasvir edilmiştir.
Şarlman’ın ünlü Capitulare de villis fermanında kamu alanlarında yetiştirilmesi istenilen bitkilerden biridir.

Folklor

Dilimizdeki kılıçotu adı, anlaşılacağı üzere bitkinin bilimsel adına da yansıyan kılıç formundaki (ensiformis) yaprakları ile ilgilidir.
Bu bitki çoğunlukla ekili arazileri tercih etmektedir. Bu nedenle -her ne kadar çiçek açmasının tahılların hasat zamanının habercisi olsa da- yabani ot sayılarak sökülmektedir. Ayrıca bu alanlarda yoğun olan kullanılan herbisitler nedeniyle yayılım alanları daralmaktadır.

Dikkat

Bazı raporlar evcil hayvanlar için zehirli olduğunu ve ayrıca insanların tüketimine de uygun olmadığını kaydetmektedir. Öte yandan Güney Avrupa’da koyunlarda süt arttırıcı etkisi olduğuna yönelik bir geleneksel kullanım da söz konusudur.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Latince küçük kılıç anlamına gelir ve bu bağlamda tepallerin (ya da yaprakların) Roma ordusunda özellikle piyadeler tarafından kullanılan ve gladius adı verilen kısa kılıçlara benzemesine işaret eder. Epitet Latince İtalya anlamına gelir ve açık bir şekilde türün tip yerine işaret eder. Gelgelelim tür Akdeniz havzasına özgüdür.

BİLİMSEL TANIM

25 ila 75 cm büyüyebilen bir bitkidir. Yapraklar kılıç biçiminde, kenarları düz ve paralel damarlıdır. Bunlar doğrudan toprak altındaki soğandan çıkarlar ve 60 ila 65 cm uzunluğunda, 1,5 cm genişliğinde, tepeye doğru sivrilme eğilimindedir.

Çiçeklerin çanak yaprağı yoktur ancak 2 adet yaprak benzeri bırahte görülmektedir. Çiçek kurulu 12 adet ya da daha fazla çiçek bulundurur. Çiçeklerin 6 adet mor kırmızı tepali olur. Tepaller birbirlerine benzemez.

Meyve yeşil renkli bir kapsül olup kanatsız turuncu kahverengi tohumlar barındırır. Dilimizde kılıçotu ve kılıç çiçeği adları ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Dalabûs (دلبوث), bitkilerin Antik Yunancadaki karşılığıdır. Metinlerimizde bitki için kızıl susam ve kuzgun kılıcı adı da tercih edilmiştir. Bu bitki günümüzde kılıçotu olarak bilinmektedir. Gladiolus, Latince küçük kılıç anlamını verir ancak Roma’da özellikle piyade sınıfının kullandığı kısa kılıcı karşılayan bir kelimedir.

Dioscorides, vücuda giren yabancı cisimlerin çıkarılması için başvurulduğunu, âdet söktürücü olarak faydalanıldığını aktarmıştır. Kökün üst bölümünün cinsel istek arttırıcı, alt bölümünün ise azaltıcı olduğu kaydedilmiştir. Plinius, kaynatılarak hamurlu yoğrulduktan sonra tüketildiğini belirtmiştir.

Râzî, Sîstan’a özgü soğanlı bir bitki olduğunu ve hemoroit vakalarında kullanıldığını; Gâfikî, sütle birlikte pişirilerek tüketildiğini, el-Zehrâvî, hemoroid vakalarında kullanıldığını; el-Nebâtî, kadınların kilo almak için tükettiklerini ve ciltlerini parlaklaştırmak için uyguladıklarını belirtmiştir. Yapraklarının kılıca benzediği, meyvelerinin yuvarlak olduğu, bölünmüş köklü ve bir arşın boylandığı belirtilen bitkilerin Anadolu’da, cilt hastalıklarının tedavisinde kullanıldığı, bunun yanında cinsel haz verici ve kilo aldırıcı olarak faydalanıldığı aktarılmıştır.

Yaprak şeklinden dolayı küçük kılıç adı ile de bilinir. Yaprakları süsen yapraklarına benzer ancak daha küçük ve dardır, uca doğru da hançer gibi sivrilir. Gövde bir arşın uzunluğunda ve çiçekler mor renklidir. Tohumlar yuvarlaktır. Yumrusu iki adet olup alttaki zayıf, üstteki güçlüdür. Ekili arazilerde yetişir. Üstteki kök şarap ve mür ile uygulandığında kıymık ve dikenleri çıkarır. Delice unu ve hidromel ile sarıldığında şişlikleri dağıtır. Rahim ağzına yerleştirilirse âdet söktürücüdür. Ayrıca üstteki kökün şarapla içildiğinde cinsel isteği arttırdığı, alttaki kökün içildiğinde ise kısırlığa neden olduğu söylenir. Üstteki kök, bağırsak fıtığı olan çocuklara bir bardak suyla içirilir. DI 4-20.

Bu maddeye Gladiolus communis taksonu da dâhildir. © Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.281-282.

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Gladiolus italicus (Kılıçotu)