- 5. yüzyılda I. Clovis tarafından kullanılmaya başlanmış ve Fransız monarşisinin sembolü haline gelmiş Fleur-de-lis’deki çiçek, her ne kadar lis Fransızcada zambak demek olsa da bir süsendir. Ayrıca İzcilik hareketinin de evrensel simgesidir.
- Antik Mısır’da oldukça önemli kabul edilen ve hatta Sfenks’e işlenen süsenin, ilk defa III. Thutmose tarafından, Suriye seferinden dönerken getirerek saray bahçelerinde diktirdiği öne sürülmüştür. Klasik çağda bir bölgeyi ele geçiren hükümdarlar, o bölgenin sembol bitkileri sergilemeyi bir propoganda aracı olarak görmüştür.
- Süsenlerin üç parçalı çiçek yapısı, Hristiyanlık’taki teslis inancını çağrıştırdığı için bu dinin sanatına yansımıştır.
- Bazı türlerinin rizomları toplanarak 2 ila 3 yıl kurumaya bırakılmasıyla ortaya hoş bir menekşe kokusu çıkmaktadır. Bu koku, parfüm endüstrisinde doğal bir sabitleyici olarak kullanılmaktadır. Dolayısıyla lüks parfümlerin vazgeçilmez bileşenlerinden biridir.
Tanımı
Iris (Süsen) rizomlu ya da soğanlı çok yıllık otlardan oluşan bir cinstir. Gövde belirsiz ya da iyi gelişmiştir. Çiçekli gövdeler basit ya da dallı, dik, katı ya da içi boş, silindirik ya da hafifçe düzleştirilmiştir. Yapraklar çoğunlukla tabanda, 3 ila 10 adet, düz, kılıç biçiminde, dört köşeli ya da silindiriktir. Gövdede yaprak yoktur ya da en çok 4 adettir. Bunlar genellikle tabandaki yapraklara benzer. Çiçek durumu yelpazemsi, tek ya da daha çok çiçekli ve sıpata benzeridir. Çiçeklerin ömrü 1 ila 4 gündür, bunlar saplı ya da sapsız ve zaman zaman hafifçe kokuludurlar. Çiçek örtüsü beyaz, sarı, bronz, kahverengi, bakır, kırmızı, mavi ya da mor gibi geniş bir renk skalasına sahiptir. Meyve kapsül formundadır. Tohumlar 4 ila 20 adet, koyu kahverengi, zarsı ve pürüzsüz ya da mantarımsıdır.
Iris
Biyocoğrafik dağılım ve sistematik profil
🌍 Coğrafi Dağılım
Cins, kuzey yarımküreye özgüdür ancak süs bitkisi değeri nedeniyle günümüzde güney yarımküreye de yayılmıştır.
🧬 Takson Kartı
Süsenlerin binlerce kültivarı olmasına karşın bugüne kadar kırmızı çeşit üretilememiştir. En yakın tonlar kiremit kırmızısı, bordo ve vişne çürüğüdür. Bunun nedeni süsenlerdeki baskın pigmentin mor rengi oluşturan antosiyanin olmasıdır.
Cins adını Iris’ten almıştır. Hesiodos, Iris’in gökkuşağını simgelediğini, bu nedenle yer ile gök ya da diğer bir deyişle tanrılar ile insanların arasında bir köprü görevi gördüğünü kaydetmektedir. Doğallıkla Iris, tıpkı Hermes gibi tanrıların habercisidir. Çoğunlukla Hera’nın sürdüğü at arabasının arkasında oturur bir biçimde resmedilmiş olan İris, birçok primitif kavimde görülen, gökkuşağının cennetle yeryüzü arasında bir iletişim görevi üstlendiği yönündeki inanışın kişiselleştirilmiş halidir. Çiçeklerinin yoğun renk varyasyonuna sahip olması nedeniyle gökkuşağı ile ilişkilendirmiştir.
Türkiye’de süsen çiçekleri sıklıkla mezarlara (Çoğunlukla Iris germanica) dikilir. Antik Yunanda tanrıların habercisi olan Iris’in vefat etmiş kadınların ruhlarına öteki dünyada rehberlik ettiğine inanılır ve bu nedenle özellikle hanımların mezarlarına dikilirdi. Klasik çağda Juno’nun sembolü olan bitki duygusuzluğu simgelemektedir.
Süsenlere bazı bölgelerimizde menekşe denmesinin nedeni, kormuslarının menekşeyi andıran kokusu ile ilgilidir. Yine İran’a yakın bölgelerde nevruz adıyla bilinmesi, bazı türlerin bahar ekinoksunda, yani İran’ın yenigün/nevruz bayramında çiçek açmasına bir göndermedir.
Türkiye, süsen türleri açısından dünyadaki en zengin coğrafyalardan biridir ve çok sayıda endemik süsen türüne ev sahipliği yapmaktadır.
Bu nedenle doğadaki örneklerin kesinlikle sökülmemesi gerekmektedir.
Kocaeli’ndeki türler
-
Iris × germanica (Gök süsen)
Iris × germanica (Gök süsen) özellikle mezarlıklara dikilen, ayrıca tıbbi özellikleri nedeniyle de yetiştirilen bir bitkidir.
-
Iris × hollandica (Hollanda süseni)
Iris × hollandica (Hollanda süseni) on dokuzuncu yüzyılda Hollanda’da melezlenmiş ve günümüzde hayli popüler olan bir bahçe bitkisidir.
-
Iris florentina (Ak süsen)
Iris florentina (Ak süsen) kış sonundan bahar sonuna kadar çiçek açan ve ilimizde özelliklere mezarlıklara dikilen kısır bir bitkidir.
-
Iris foetidissima (Kokar süsen)
Iris foetidissima, kış boyunca duran parlak kırmızı tohumları ve kötü kokulu yaprakları ile karakteristik olan popüler bir süs bitkisidir.
-
Iris junonia (Toros süseni)
Iris junonia (Toros süseni), genelde kayalık yamaçlarda görülen nesli tehlike altındaki endemik bir bitkidir.
-
Iris pseudacorus (Bataklık süseni)
Iris pseudacorus (Bataklık süseni) sulak alanların kenarında görülen ve bahar sonu ile yaz başında çiçek açan bir bitkidir.
-
Iris sintenisii (Çatal süsen)
Iris sintenisii (Çatal süsen) genellikle çalılık alanlarda görülen ve yaz aylarında çiçek açan bir bitkidir.
-
Iris suaveolens (Bodur süsen)
Iris suaveolens (Bodur süsen) genellikle makilik alanlarda görülen ve kokulu çiçeklere sahip olan kısa boylu bir bitkidir.
Leave a Comment