🌿 Nasıl tanırım?

Kocaeli’nin doğal bitkisi değildir. Özellikle bahar başlangıcında çiçekçiler ve zincir marketlerde satılmakta, kabir ve bahçelere yaygın olarak dikilmektedir.

Bitkinin yoğun bir kokusu vardır. Mavinin yanı sıra beyaz, pembe, sarı, krem, kırmızı, gibi renklere sahip çiçekli örnekleri bulunmaktadır.

🌟 Kısa bilgi

• Uygun koşullar sağlanarak çiçek açma zamanı kontrol edilmekte ve bu sayede özel günler için pazarlanmaktadır.
• Soğanda gelecek yılın çiçeği ve yaprakları hazır olduğundan toprak olmadan, sadece su ile bile çiçek açabilir.
• Kokusu o denli karakteristiktir ki çoğu parfümde sentetik olarak takit edilmektedir.
• Çiçek açması için bir süre soğuklarda tutulması gerekmektedir.

Tanımı

Soğanı 3 ila 7 cm çapında olan bir bitkidir. Yapraklar 4 ila 6 arası sayıda, 15 ila 30 cm uzunluğunda, 1 ila 3 cm genişliğinde, şeritsi ila şeritsi eliptik ve kenarları pürüzsüzdür. Sıkapa 1 ila 2 arası sayıda ve salkım dahil 10 ila 30 cm uzunluğundadır. Salkım gevşek ve 2 ila 8 arası sayıda çiçeklidir. Çiçek örtüsü soluk gri ila menekşe mavisi ya da nadiren beyaz renklidir. Kapsül 10 mm çapında ve küreseldir. Çiçekler kokuludur. Tohumlar, karıncalar tarafından taşınabilmelerini sağlamak için elaiosome denilen yapıya sahiptirler. Soğanı zehirlidir ve tüketilmemelidir. Usaresi dermatite neden olabilir. Çiçeklerinden elde edilen yağ parfümeride kullanılmıştır. Dilimizde bahçe sümbülü ve sümbül adları ile bilinmektedir.

💡 Biliyor muydunuz?

Sümbül adının gerçekte hangi bitkiye işaret ettiği tartışma konusudur. Bunun nedenlerinden biri, Hyacinthus cinsinin zamanla başka cinslere bölünmüş olmasıdır. İşin doğrusu, eğer öykü uyarlama değilse, Hyacinth’in adı bu bitkiye verilmiş olamaz. Çünkü cins Batı Anadolu’da ve Yunanistan’da doğal olarak bulunmamaktadır.

Şiirde sümbül imgesinin kullanımını Ortaçağ Türk Şiirinde “Sünbül” İmgesi Üzerine Bir Değerlendirme makalemizde tartıştık.

🌐 Etimoloji

Adını Apollon’un arkadaşı Hyacinth’ten (Ὑάκινθος) almaktadır. Krokus ve Hermes hikâyesi ile aynı biçimde, iki arkadaş disk atma oynarken Apollon yanlışlıkla Hyacinth’in ölümüne neden olur. Arkadaşının ölümüne üzülen Apollon, onu sümbül çiçeğine dönüştürür. Çiçekte görülen ve Yunanca üzüntü bildiren bir nida olan αι harflerinin, Apollon’un üzütüsünü temsil ettiğine inanılmaktadır. Diğer bir anlatıya göre; hem Apollon hem de rüzgâr tanrısı Zephyrus tarafından sevilen Hyacinth, tercihini Apollon’dan yana kullanınca Zephyrus tarafından yok edilmiş ve Apollon tarafından da sümbüle dönüştürülmüştür. Epitet Latince doğulu anlamına gelir ve bu bağlamda türün Avrupa’nın doğusunda yayılış göstermesine işaret eder.

FLORA NICOMEDIAE • TÜRKİYE–LEVANT

Biyocoğrafik dağılım ve ekolojik profil

🌍 Coğrafi Dağılım

Bu tür, Türkiye'nin güney ve güneydoğusu ile Levant bölgesine özgüdür. Ancak günümüzde Avrupa ve Kuzey Amerika'da doğallaşmıştır.

🧬 Takson Kartı

Alem Plantae

Takım Asparagales

Familya Asparagaceae

Cins Hyacinthus

Tür

🌱 Ekolojik Profil

🌍 Habitat

Bahçeler, mezarlıklar

🌱 Yaşam formu

Geofit

🌸 Çiçeklenme

Mart – Nisan

📍 Arazi notu

27 Mart 2024 • İzmit • 110 m • Mezarlık

🗺️ Türkiye gözlemleri

🗣 Folklor

Gençlik, erken ölüm, matem ve hatıra sembolü olarak görülmektedir. Bitkiler Kocaeli'nde yaygın olarak kabirlere dikilmektedir.

Cins Avrupa'da doğal olarak bulunmaz. Öte yandan, özellikle Hollanda gibi ülkeler her yıl milyonlarca soğanı ihraç etmektedir.

⚠️ Dikkat

Soğanları, temas halinde bazı kişilerde çeşitli cilt sorunlarına yol açabilmektedir.

Soğanın evcil hayvanlar için zehirli olduğu bilinmektedir.

Fotoğrafları

Türk Uygarlığındaki yeri

Evâkintûs (اواقنتوس), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan huakinthos (ὑάκινθος)’tan muharreftir. Bir karış uzunluğundaki yeşil renkli bitkinin çiçeklerinin beyazımsı (bozarak) olduğu, sarılık vakalarında kullanıldığı ve istenmeyen tüyleri yok etmek için uygulandığı kaydedilmiştir.

Bitkinin kullanımının erkek çocuklarda ergenlik döneminin öteleyeceği öne sürülmüştür. Ergenlik ile ilgili bilgi Galen’den çekilmiştir. Galen metninde cinsiyet ayrımı yapmaz ve bitkinin kasık kıllarının çıkmasını da önlediğini aktarmıştır. Bununla birlikte Galen’in kaynağı Dioscorides, cinsiyeti belirtmiş, bitkinin erkek çocuklarda ergenliği geciktirdiğini, bağırsaklara faydalı olduğunu, sarılık ve örümcek sokması vakalarında kullanıldığını, idrar söktürücü olarak yararlanıldığını yazmıştır.

Kökü beyaz şarapla erkek çocuklara uygulandığında ergenliği ötelediğine inanılır. İçildiğinde ishali keser, idrar söktürücüdür ve zehirli örümcekler tarafından ısırılanlara yardımcı olur. Meyve bağırsak ağrısına iyi gelir. Bunun yanında şarapla içildiğinde sarılığı giderir. DI 4-61.

Özellikle Galya’da yetişir ve hysginum adı verilen boyanın yapımında kullanılmıştır. Kökü soğanlıdır ve köle tacirleri arasında meşhurdur, çünkü tatlı şarap ile vücuda uygulanırsa ergenlik belirtilerini ve gelişimlerini geciktirir. Mide sancısı ve örümcek sokmasına şifadır. İdrar söktürücüdür. Ayrıca tohumları, abrotonum ile yılan ve akrep sokmasının yanı sıra sarılık vakalarında da kullanılır. PL 21-97.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.325.