Dilimizdeki yaygın adı olan ayçiçeği ile büyük ihtimalle dünyanın uydusu olan ay kastedilmiyor. Bitkiler Türkiye’nin bazı yörelerinde günebakan ve günçiçeği olarak bilinir. Olasılıkla başlangıçta aygün çiçeği olan isim zamanla ayçiçeği haline gelmiştir.
Yağı sabun ve mum yapımında kullanılmış, iç kabuğundan kağıt elde edilmiştir. Bununla birlikte kurumuş gövdeler hayli yanıcıdır ve külleri potasyum açısından zengindir. Bu ayrıca çıra ikamesi olarak da kullanılmaktadır. Bunun yanında çiçeklerinden sarı, tohumlarından mor boya elde edilmektedir.
16. yüzyılda Avrupa’ya getirilmiş ve başlangıçta süs bitkisi olarak büyük ilgi görmüştür. 19. yüzyılda Rusya, ayçiçeğini ticari bir yağ bitkisine dönüştürmüş ve tohumlarındaki yağ oranını %28’lerden %50’nin üzerine çıkarmayı başarmıştır. Bu başarı, ayçiçeğini dünya çapında önemli bir tarım ürünü haline getirmiştir. Öte yandan bu süreç, inanç kaynaklıdır. Çünkü Ruslar ayçiçeği tohumu yağının Büyük Perhiz sırasında yasaklanmadığını keşfetti. Rus Ortodoks Kilisesi diğer birçok yağı yasaklamıştı, bu yüzden ayçiçeği tohumu yağı çok popüler hale geldi.

Tohumları yenebilir ve bunlardan yağ elde edilir. Tohumlar çeşitli hamur işlerine eklenmiştir. Çimlenmiş tohumlar yoğurt mayalamak için kullanılmaktadır. Bunun yanında tohumları kavrularak kahve ikamesi olarak kullanılmaktadır. Yapraklar lapa haline getirilerek örümcek ve yılan sokmalarına karşı kullanılmıştır.
Yapraklarından yapılan çay büzücü, idrar söktürücü ve balgam söktürücüdür. Yüksek ateş tedavisinde başvurulmuştur. Çiçekler ve tohumlar ateş düşürücüdür. Çiçeklerinden elde edilen çay sıtma akciğer sorunlarında kullanılmıştır. Ayrıca romatizma vakalarında kökleri kaynatılarak uygulanmıştır.
ABD’de ayçiçeği, kölelerin özgürlüğe kaçışında kullanılan Yeraltı Demiryolu ağında gizli bir işaret olarak kullanılmıştır. Ayçiçeğinin sergilenmesi, bölgenin çok göz tarafından izlendiği ve tehlikeli olduğu anlamına gelirken, daha küçük bir bitki (Rudbeckia hirta) ise daha az göz olduğunu belirten bir güvenlik işaretiydi

Eğer organik olmayan gübreler verilirse bitkiler nitrat depolama özelliğine sahiptir.
Topraktaki kurşun, uranyum gibi ağır metalleri ve hatta radyoaktif elementleri bünyelerinde toplama yeteneğine sahiptirler. Bu özellikleri nedeniyle Çernobil ve Fukuşima gibi nükleer felaketlerin ardından temizlik çalışmalarında kullanılmıştır.
Kuzey Amerika’da 5.000 yılı aşkın bir süre önce evcilleştirilmiştir. Yerli Amerikalılar, tohum boyutunu %1000’e varan oranlarda artırmayı başarmışlardır.
Ayçiçeği, modern yaşamın vazgeçilmez bir parçasıdır. Tohumları çiğ veya kavrulmuş olarak tüketilir, yağı yemeklik yağ olarak kullanılır ve geriye kalan küspe hayvan yemi olarak değerlendirilir. Yağı aynı zamanda biyodizel üretiminde de kullanılmaktadır.