Tanımı
Genellikle 1 ila 7,5 metre arası büyüyebilen bir çalıdır. Gövde en azından 5 cm çapında, çok dallı ve yoğun biçimde havlıdır. Yapraklar genellikle halkavi dizilişli, iğne benzeri ve koyu yeşil renklidir. Çiçek durumu yanal sürgünlerin ucunda, 1 ila 5 arası çiçek bulundurur. Çanak dört parçalı, 1 ila 2 mm uzunluğunda, lobları yumurtamsı, kirpikli ila çıplak ve tabanda keseciklidir. Bal kokulu beyaz ya da soluk pembe çiçekler çan biçimlidir. Meyve kapsül formunda ve çıplaktır. İdrar söktürücüdür. Isıya dayanıklı olması nedeniyle pipo yapımında kullanılır.
Gözlem bilgileri
Erica arborea doğal olarak Afrika ve Akdeniz havzasında yayılış gösterir.🔗 Ancak günümüzde Avustralya kıtasına da dağılmıştır. Çalılık, ormanlık alan ve kayalık yamaçlarda görülen bitki umumiyetle mart ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 900 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.
Etimoloji
Cins adı Antik Yunanca kırılgan anlamına gelir cinsin dallarının kırılgan olmasına dikkat çekmektedir. Cinsin Türkçe adı olan funda Latince mahreçlidir, fundo kelimesi bu dilde çok dallı anlamına gelir. Epitet Latince ağaç gibi anlamına gelir ve açık bir şekilde türün boyuna işaret etmektedir. Özgün tanımda bu “caule subarboreo tomentoso” olarak belirtilmiştir.
Türk Uygarlığındaki yeri
Halanc (خلنج), bitkinin Farsçadaki karşılığıdır.
Dioscorides, arıcılıkta kullanıldığını ancak balının değersiz olduğunu ve yılan ısırması vakalarında uygulandığını; el-Bekrî, demirciler tarafından odun kömürü olarak kullanıldığını; Şerîf, çiçekleri yağ içinde üç hafta güneşte bekletildikten sonra halsizlik, eklem ağrıları ve gut vakalarında uygulandığını yazmıştır.
Metinlerimizde bitkiye tek atıf vardır, buna göre bitki Türkistan’dan Harezm’e kadar olan bölgede görülür, Allah’ın meşesi olarak bilinir, çanak ve tabak yapımında kullanılır. Bu bitki, kaynağımızda yer alan coğrafya bilgisine uymamakta, en çok Harezm olarak bilinen bölgenin batı sınırına kadar yayılmaktadır. Beri taraftan, hem Antikçağ hem Ortaçağ metinlerinde bahsedilen tek halanc türü budur.
Boyu daha küçük olmakla birlikte ılgını andırır. Arılar çiçeklerinden bal üretmek için faydalanılır ancak bu bal kaliteli değildir. Çiçek ve yaprakları lapa halinde yılan ısırıklarına uygulanır. DI 1-88. Yılan sokmalarına karşı panzehir etkisi vardır. PL 13-35.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.356.
Fotoğrafları
Leave a Comment