FLORA NICOMEDIAE • EUROPE-WESTERN ASIA-NORTHERN AFRICA

Nasıl tanırım?

İki yıllık, gövdenin sıklıkla 60 cm ya da daha uzun, şemsiyenin meyve zamanı sıklıkla içe kıvrık ve kasılmış olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.

ALEMPlantae

TAKIMApiales

FAMİLYAApiaceae

CİNSDaucus

Habitat

Deniz kıyısı, yamaç, tarla

Statü

Yerli

Çiçeklenme

Haziran – Eylül

Arazi notu

26 Haziran 2025 • Kandıra • 1 m • Kumsal

Bilgi

Meyve durumu kapalı havalarda kapanır, bu maydanozgiller için sıra dışı bir durumdur.
Yabani havucun MÖ sekizinci yüzyılda Babil’de yetiştirildiği bilinmektedir ancak yaprak ve tohumları için yetiştirildiği düşünülmektedir. Özellikle Papilio cinsi kelebeklerinin besin kaynağı olması nedeniyle bahçelerde yetiştirilmektedir ancak çok sayıda tohum üretmesi nedeniyle işgalci hale gelmesi ihtimal dahilindedir.
Erken dönemde kökü pişirilerek tüketilmektedir. Daucus carota çiçeklerinden krem, kökünden turuncu renkli boya elde edilmiştir. Domateslerin yanına dikilirse verimlerini arttırır. Tohumlarının yağı parfüm yapımında kullanılmıştır.
Havucun atasıdır.
Havuçlar doğada mor, sarı, beyaz ve siyah renklerdeydi. Bugün bildiğimiz turuncu havuç, 17. yüzyılda Hollandalı çiftçiler tarafından yapay seçilimle üretildi.
Meyvelerdeki sert, dikenimsi çıkıntılar bir yayılma mekanizmasıdır. Olgunlaşan meyveler hayvanların tüylerine tutunur ve böylece bitkinin tohumları başka yerlere taşınır. Buna epizookori denir.
Havuç, Müslüman tarım bilginleri ve yemek kitapları aracılığıyla İber Yarımadası’na ve Avrupa’ya yayılmıştır (10.–12. yüzyıllar).

Folklor

Tohum ve çiçekleri doğum kontrolünde kullanılmıştır. İdrar söktürücü görevi gören aromatik bir bitkidir, sindirim sistemini yatıştırır ve rahmi uyarır. Temizleyicidir; karaciğeri destekler, idrar akışını ve böbrekler tarafından atıkların giderilmesini teşvik eder. Tüm bitki parazit düşürücü, gaz giderici, müshil, idrar söktürücü, süt arttırıcı, göz ilacı ve uyarıcıdır. Sindirim bozuklukları, böbrek ve mesane hastalıkları dahil olmak üzere çeşitli şikayetleri tedavi etmek için demlenerek kullanılmıştır. Yapraklar demlenerek sistit ve böbrek taşı oluşumunu engellemek ve daha önceden oluşmuş olan taşları azaltmak için kullanılmıştır. Yaprakları, hipofiz bezini uyaran ve seks hormonu seviyelerini arttıran önemli miktarda porfirin içerir. Çiçekler demlenerek diyabet tedavisinde kullanılmıştır. Kök gecikmiş adet akışını teşvik etmek için kullanılmıştır. Kökü rahim kasılmalarını uyarabilir ve bu nedenle gebe kadınlar tarafından kullanılmamalıdır. Köklerden yapılan bir çay idrar söktürücüdür ve idrar taşlarının tedavisinde kullanılmıştır. Tohumlar idrar söktürücü, gaz giderici, adet akışı teşvik edici ve parazit düşürücüdür.
Havuç yeme alışkanlığının popülerleşmesinde Bugs Bunny’nin büyük payı vardır. Karakter, 1934 yapımı It Happened One Night filmindeki Clark Gable sahnesinden esinlenerek yaratılmıştır.

Dikkat

Tohumlar düşüğe neden olabilir, bu nedenle hamile kadınların uzak durması tavsiye edilmiştir. Islak yapraklarla temasının hassas insanlarda cilt sorunlarına yol açabileceği rapor edilmiştir.
Şemsiyenin merkezindeki koyu renkli çiçeklerin, insanların günahları nedeniyle karardığına yönelik bir inanç bulunmaktadır. Bunların işlevi uzun süre bir gizem olarak kalmıştır. Charles Darwin, bu çiçeklerin hiçbir işlevi olmadığını düşünmüştür. Günümüzde ise asıl amacının, böcekleri şemsiyenin merkezine çekerek tozlaşmayı kolaylaştırmak olduğu düşünülmektedir.
Havuç yemenin gece görüşünü iyileştirdiği efsanesi, aslında İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin (RAF) kurguladığı bir askeri propaganda yalanıydı. 1940’taki Britanya Savaşı sırasında İngilizler, Alman bombardıman uçaklarını geceleri karanlıkta tespit edebilmek için yeni bir gizli radar teknolojisi kullanmaya başladılar. Bu teknolojiyi Alman casuslarından gizlemek için gazetelere, John “Night Eyes” Cunningham gibi başarılı pilotlarının gece uçakları havada keklik gibi avlamasını aşırı havuç tüketmelerine ve havuçtaki A vitaminine borçlu olduklarını yaydılar. Yalan o kadar başarılı oldu ki tüm dünya (ve Almanlar) havuca hücum etti.
Öte yandan havucun yüksek β-karoten içeriği vücutta A vitamininin öncüllerinden biridir ve A vitamini görme için gereklidir.

Fotoğrafları

Türkiye gözlemleri

ETİMOLOJİ

Cins adı Antik Yunanca yakıcı anlamına gelir. Bu bağlamda cinsin köklerinin yakıcı tadına işaret eder. Cinse bağlı bazı türlerin turp benzeri kazık kökleri acıdır. Epitet Antik Yunanca boynuz anlamını verir ve açık bir şekilde türün köküne işaret etmektedir.

BİLİMSEL TANIM

60 cm büyüyebilen iki yıllık bir bitkidir. Gövde kıllıdır. Yapraklar üç teleksi, dantel gibi bölünmüş ve üçgensi biçimindedir. Yapraklar kıllı, almaşlı dizilişli ve teleksidir ve bunlar ince bölümlere ayrılmıştır. Çiçekler küçük ve mat beyaz renklidir, düz bir şemsiye halinde ve yoğun küme oluştururlar. Bu şemsiye 8 ila 10 cm uzunluğundadır.

Tomurcuklar pembe olabilir, ayrıca şemsiyenin merkezindeki çiçekler kırmızımsı ya da mor renkli olabilir. Alt bırahteler üç çatallı ya da teleksidir, bu özelliği ile diğer beyaz çiçekli maydanozgillerden ayırt edilmektedir.

Tohumlar olgunlaştıkça, şemsiye kenarlardan kıvrılır, daha yoğun hale gelir ve içbükey duruma geçer. Meyveler oval ve düz, kısa stilli ve çengelli dikenlidir. Daucus carota dilimizde yabani havuç adı ile bilinmektedir.

Türk uygarlığı

Keşür (كشور), bitkinin Türkçedeki karşılığıdır ve metinlerimizde yer bulan diğer isim cezer (جزر) ile birlikte bitkinin Farsçadaki karşılığı olan gazer (گزر)’den muharreftir. Metinlerimizde ayrıca bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan staphulinos (σταφυλῖνος)’tan muharref astûflin (اصطفلين), Farsça hevîc (هويج) ve Türkçe bürçeklü (برچکلو) isimleri de kullanılmıştır. Dioscorides, Kilikya ve Suriye’de yaygın olduğunu, turşu yapılarak ya da çiğ ve haşlanarak tüketildiğini, mesane şikâyetlerinde kullanıldığını, idrar söktürücü olarak yararlanıldığını; tüketilmek üzere yetiştirildiğini, ödem, zehirli canlı ısırması, zatülcenp, hamile kalamama ve ağrılı idrar vakalarında kullanıldığını, âdet söktürücü ve cinsel istek arttırıcı olarak kullanıldığını, önceden tüketildiğinde vahşi hayvanların saldırısına uğranılmayacağına inanıldığını yazmıştır.

İbn Varrâk, şişkinliğe neden olmakla birlikte afrodizyak ve idrar söktürücü olduğunu; İbnü’l-Baytâr, soğuk kaynaklı morlukları giderdiğini; Râzî, idrar söktürücü olup ereksiyona neden olduğunu, Îsâ bin Mâsa, organlardaki tıkanıklıkları açtığını; İshak bin İmrân, cinsel isteği arttırdığını, sindirimi kolaylaştırdığını, rahmi temizlediğini, sperm arttırdığını, iştah açıcı ve gaz giderici olduğunu yazmıştır.

Keşür Anadolu’da, hemoroid, idrar güçlüğü, uyuz, nezle, ses kısılması, sıtma, idrar yolu sorunları ve ağız rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, cinsel istek arttırıcı, sperm arttırıcı, panzehir, uyku getirici, idrar söktürücü ve âdet söktürücü olarak faydalanılmıştır. Sekbac ve nirbac adlı yemeklerin tarifine giren keşürü rüyadan yemek kazanç olarak yorumlanmıştır.

Antikçağ

Yaprakları havuca benzer, ancak daha geniştir ve tadı da acıdır. Çiçek kurulu dereotuna benzer ancak çiçekleri beyaz renklidir ve çiçek kurulunun ortasında küçük morumsu bir leke bulunmaktadır. Kök parmak kalınlığında, bir karış uzunluğunda ve aromatiktir. Kök kaynatılarak yenilmiştir. Tohumu içildiğinde ya da sürüldüğünde âdet söktürücüdür. Ayrıca ağrılı ve zor idrara çıkma, ödem ile vahşi hayvanların neden olduğu felç ve ısırmalar için de uygundur. Sürüngenlerin önceden almış kişiye zarar vermeyeceği ve hamile kalmaya da yardımcı olduğu söylenir. Kök idrar söktürücü ve afrodizyaktır ve rahim ağzına yerleştirilirse fetüsü dışarı çeker. Yaprakları öğütülerek balla sürülürse yaraları temizler. Yenilebilir havuç da bu faydaları gösterir ama etkisi daha azdır. DI 3-52.

Tohumları dövülerek şarapla alınırsa karın şişliği, histerik boğulma ve ağrıları hafifletir, rahmi doğal durumuna döndürür. Kuru üzüm şarabı ile merhem yapılırsa kadınlarda bağırsak ağrılarına iyi gelir. İdrar söktürücüdür. Dieuches, kökünün hidromelle karaciğer ile dalak hastalarına verilmesini önerir. Cleophantus, uzun süreli dizanteriye reçete eder. Philistio, boğaz ağrısı için sütte kaynatılarak kullanılması gerektiğini, ayrıca suyla alındığında ödem, opisthotoni, plörezi ve epilepsi vakalarında başvurulduğunu yazar. Bitkiyi yanında taşıyanlara ya da yeni yemiş olanlara yılanların zarar vermeyeceğine inanılmaktadır. Domuz yağıyla karıştırılarak sürüngen ısırıklarına sürülmüştür. Yaprakları hazımsızlık için bir çaredir. Orpheus, tüketildiğinde afrodizyak olduğunu kaydeder. Kökü diş ağrısını gidermek için dişlere sürülmüştür. PL 20-15.

Anahtar

1. Şemsiye meyve zamanı güçlü biçimde kasılmıştır.
2. Gövde diktir.
3. Terminal şemsiye 3-5 cm çapında; bitki genellikle çıplak ya da çok seyrek geriye doğru-pürüzlü subsp. maritimus
3. Terminal şemsiye 5-15 cm çapında ya da daha geniş; bitki genellikle kıllı
4. Kazık kök şişkin, etli, turuncu ya da beyazımsı renkli subsp. sativus
4. Kazık kök ince, beyaz renkli
5. Terminal şemsiye (10-)12-20(-30) cm çapında; ikincil kabarık çizgideki dikenler genellikle yıldızsı subsp. maximus
5. Terminal şemsiye 5-10 cm çapında; ikincil kabarık çizgideki dikenler basit ya da iki uçlu, nadiren yıldızsı
6. Alt yaprakların bölümleri yumurtamsı mızraksı ila mızraksı, mızraksı lobları dişli ya da az teleksi; dikenler basit ya da iki uçlu subsp. major
6. Alt yaprakların bölümleri yumurtamsı ya da kamamsı mızraksı, şeritsi ya da şeritsi mızraksı lobları derince az teleksi ila çok teleksi; dikenler çoğunlukla basit subsp. carota

Sitede yer alan bitkisel kullanım bilgileri yalnızca bilgilendirme ve kültürel aktarma amacı taşımaktadır. Herhangi bir bitkiyi tıbbi amaçla kullanmadan önce mutlaka bir hekime, eczacıya, fitoterapi konusunda eğitimli bir uzmana veya ilgili sağlık profesyoneline danışılması gerekmektedir.

POWO GBIF

Daucus carota (Yabani havuç)