Nasıl tanırım?
Terminal şemsiyenin 5-10 cm çapında, alt yaprakların bölümleri yumurtamsı mızraksı ila mızraksı, mızraksı lobların dişli ya da az teleksi ve dikenlerin basit ya da iki uçlu olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Deniz kıyısı, yamaç, tarla
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Haziran – Eylül
Arazi notu
15 Temmuz 2019 • İzmit • 350 m • Orman
Meyve durumu kapalı havalarda kapanır, bu maydanozgiller için sıra dışı bir durumdur.
Yabani havucun MÖ sekizinci yüzyılda Babil’de yetiştirildiği bilinmektedir ancak yaprak ve tohumları için yetiştirildiği düşünülmektedir. Özellikle Papilio cinsi kelebeklerinin besin kaynağı olması nedeniyle bahçelerde yetiştirilmektedir ancak çok sayıda tohum üretmesi nedeniyle işgalci hale gelmesi ihtimal dahilindedir.
Erken dönemde kökü pişirilerek tüketilmektedir. Daucus carota çiçeklerinden krem, kökünden turuncu renkli boya elde edilmiştir. Domateslerin yanına dikilirse verimlerini arttırır. Tohumlarının yağı parfüm yapımında kullanılmıştır.
Havucun atasıdır.
Havuçlar doğada mor, sarı, beyaz ve siyah renklerdeydi. Bugün bildiğimiz turuncu havuç, 17. yüzyılda Hollandalı çiftçiler tarafından yapay seçilimle üretildi.
Meyvelerdeki sert, dikenimsi çıkıntılar bir yayılma mekanizmasıdır. Olgunlaşan meyveler hayvanların tüylerine tutunur ve böylece bitkinin tohumları başka yerlere taşınır. Buna epizookori denir.
Havuç, Müslüman tarım bilginleri ve yemek kitapları aracılığıyla İber Yarımadası’na ve Avrupa’ya yayılmıştır (10.–12. yüzyıllar).
Tohum ve çiçekleri doğum kontrolünde kullanılmıştır. İdrar söktürücü görevi gören aromatik bir bitkidir, sindirim sistemini yatıştırır ve rahmi uyarır. Temizleyicidir; karaciğeri destekler, idrar akışını ve böbrekler tarafından atıkların giderilmesini teşvik eder. Tüm bitki parazit düşürücü, gaz giderici, müshil, idrar söktürücü, süt arttırıcı, göz ilacı ve uyarıcıdır. Sindirim bozuklukları, böbrek ve mesane hastalıkları dahil olmak üzere çeşitli şikayetleri tedavi etmek için demlenerek kullanılmıştır. Yapraklar demlenerek sistit ve böbrek taşı oluşumunu engellemek ve daha önceden oluşmuş olan taşları azaltmak için kullanılmıştır. Yaprakları, hipofiz bezini uyaran ve seks hormonu seviyelerini arttıran önemli miktarda porfirin içerir. Çiçekler demlenerek diyabet tedavisinde kullanılmıştır. Kök gecikmiş adet akışını teşvik etmek için kullanılmıştır. Kökü rahim kasılmalarını uyarabilir ve bu nedenle gebe kadınlar tarafından kullanılmamalıdır. Köklerden yapılan bir çay idrar söktürücüdür ve idrar taşlarının tedavisinde kullanılmıştır. Tohumlar idrar söktürücü, gaz giderici, adet akışı teşvik edici ve parazit düşürücüdür.
Havuç yeme alışkanlığının popülerleşmesinde Bugs Bunny’nin büyük payı vardır. Karakter, 1934 yapımı It Happened One Night filmindeki Clark Gable sahnesinden esinlenerek yaratılmıştır.
Tohumlar düşüğe neden olabilir, bu nedenle hamile kadınların uzak durması tavsiye edilmiştir. Islak yapraklarla temasının hassas insanlarda cilt sorunlarına yol açabileceği rapor edilmiştir.
Şemsiyenin merkezindeki koyu renkli çiçeklerin, insanların günahları nedeniyle karardığına yönelik bir inanç bulunmaktadır. Bunların işlevi uzun süre bir gizem olarak kalmıştır. Charles Darwin, bu çiçeklerin hiçbir işlevi olmadığını düşünmüştür. Günümüzde ise asıl amacının, böcekleri şemsiyenin merkezine çekerek tozlaşmayı kolaylaştırmak olduğu düşünülmektedir.
Havuç yemenin gece görüşünü iyileştirdiği efsanesi, aslında İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin (RAF) kurguladığı bir askeri propaganda yalanıydı. 1940’taki Britanya Savaşı sırasında İngilizler, Alman bombardıman uçaklarını geceleri karanlıkta tespit edebilmek için yeni bir gizli radar teknolojisi kullanmaya başladılar. Bu teknolojiyi Alman casuslarından gizlemek için gazetelere, John “Night Eyes” Cunningham gibi başarılı pilotlarının gece uçakları havada keklik gibi avlamasını aşırı havuç tüketmelerine ve havuçtaki A vitaminine borçlu olduklarını yaydılar. Yalan o kadar başarılı oldu ki tüm dünya (ve Almanlar) havuca hücum etti.
Öte yandan havucun yüksek β-karoten içeriği vücutta A vitamininin öncüllerinden biridir ve A vitamini görme için gereklidir.
Fotoğrafları
Türkiye gözlemleri
Cins adı Antik Yunanca yakıcı anlamına gelir. Bu bağlamda cinsin köklerinin yakıcı tadına işaret eder. Cinse bağlı bazı türlerin turp benzeri kazık kökleri acıdır. Epitet Antik Yunanca boynuz anlamını verir ve açık bir şekilde türün köküne işaret etmektedir. Alttür Latince iri anlamına gelmekte ve bitkinin iri şemsiyelerine dikkat çekmektedir.
60 cm büyüyebilen iki yıllık bir bitkidir. Gövde kıllıdır. Yapraklar üç teleksi, dantel gibi bölünmüş ve üçgensi biçimindedir. Yapraklar kıllı, almaşlı dizilişli ve teleksidir ve bunlar ince bölümlere ayrılmıştır. Çiçekler küçük ve mat beyaz renklidir, düz bir şemsiye halinde ve yoğun küme oluştururlar. Bu şemsiye 8 ila 10 cm uzunluğundadır.
Tomurcuklar pembe olabilir, ayrıca şemsiyenin merkezindeki çiçekler kırmızımsı ya da mor renkli olabilir. Alt bırahteler üç çatallı ya da teleksidir, bu özelliği ile diğer beyaz çiçekli maydanozgillerden ayırt edilmektedir.
Tohumlar olgunlaştıkça, şemsiye kenarlardan kıvrılır, daha yoğun hale gelir ve içbükey duruma geçer. Meyveler oval ve düz, kısa stilli ve çengelli dikenlidir. Alt yaprakların bölümleri yumurtamsı mızraksı ila mızraksı, mızraksı lobları dişli ya da az teleksi; dikenler basit ya da iki uçludur. Daucus carota subsp. major dilimizde iri havuç adı ile bilinmektedir.