Centaurea yaltirikii subsp. dumanii (Duman sarıbaşı)

Hüseyin Doğan

1 Aralık 2025

Tanımı

Centaurea yaltirikii subsp. dumanii taksonunun gövdesi dik, ağsı kaba tüylü ve genellikle 30 ila 35 cm uzunluğundadır. Kökü odunsu yapıdadır. Ayrıca bitki genel olarak dayanıklı bir form sergiler. Yapraklar kaşıksı biçimde olup soluk yeşil renklidir. Üstelik yüzeyleri ağsı tüylü yapıdadır ve kenarları düz ya da hafifçe minik dişlidir. Bununla birlikte, taban yaprakları çiçeklenme dönemine gelindiğinde genellikle kurumuş olur. Alt gövde yaprakları 3 ila 3,5 cm uzunluğunda bir sapa sahipken, buna karşılık orta ve üst yapraklar sapsızdır. Çiçek yapısına bakıldığında, çiçek başının tek olduğu ve gövdenin ucunda yer aldığı görülür. Dolayısıyla bitki oldukça belirgin bir çiçek formuna sahiptir.

Çiçekler sarı renklidir. Özellikle doğal habitatta kolayca fark edilir. İnvolukrum dikdörtgensi ila küresel ya da yumurtamsı formdadır. Filariler kiremitsi renkte ve ya çıplak ya da keçeli yapıdadır. Öte yandan, kapçık ters yumurtamsı ila ters mızraksı biçimde, yaklaşık 4 mm uzunluğunda ve 2 mm genişliğindedir. Ayrıca çıplak ya da seyrek tüylü ve morumsu renklidir. Sorguç ise iki sıralı olup saman renginden morumsuya kadar değişiklik gösterebilir. Bu nedenle türün ayırt edilmesinde önemli bir özelliktir. Dilimizde duman sarıbaşı adı ile bilinmektedir.

Takson kartı

Plantae (Bitkiler alemi)
Asterales (Papatya takımı)
Asteraceae (Papatyagiller)
Centaurea (Peygamberçiçeği)

Centaurea yaltirikii subsp. dumanii N.Aksoy & Efe

Gözlem bilgileri

Centaurea yaltirikii subsp. dumanii doğal olarak Türkiye’de yayılış gösterir.🔗 Kayalık alanlarda görülen bitki umumiyetle mayıs ve temmuz ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi 600 ila 1000 metreye kadar olan rakımlarda Başiskele ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Etimoloji

Cins adı Yunanca sentor (κένταυρος) kelimesinden gelmektedir ve adını Sentor Chiron’dan (Χείρων) almıştır. Antik çağ kaynaklarında üst tarafı insan alt tarafı at olan yaratıklara çok sayıda atıf vardır. Bunların en meşhuru Chiron’dur. Chiron, insanoğluna tıp tanrısı Aesculapius üzerinden şifalı bitkileri öğretmiştir. Ayrıca Hercules’in zehirli oku ile alınan bir yarayı da peygamber çiçeği ile tedavi etmiştir. Homeros, ünlü Akalı savaşçı Akhilleus’un de hocası olan Chiron’u eczacılığın babası olarak niteler ve onun şifalı bitkileri kullandığını kaydeder. Plinius ise eczacılık ve botanik bilimlerinin Chiron’a atfedildiğini yazmaktadır. Ayrıca Plutarkhos, Hellas’ın Magnezya şehrinde yaşayanların eczacılık konusunda hünerli olmalarını, onların Chiron’un soyundan gelmeleri ile açıklar. Cinsin Türkçe adı olan peygamber çiçeği de olasılıkla Antik Yunanda bir peygamber seviyesinde olan Chiron ile ilgilidir. Tür 1930 – 2016 yılları arasında yaşamış İstanbul Üniversitesi Öğretim Üyesi Türk bitki bilimci Faik Yaltırık’ın adını taşımaktadır. Alttür ise Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi Türk bitki bilimci Hayri Duman’a adanmıştır.

Fotoğrafları