Sorghum halepense (Kanyaş)

Tanımı

Genellikle 30 ila 150 cm büyüyebilen çok yıllık bir bitkidir. Genişçe yayılıcı rizomları vardır. Gövde dik, vejetatif bölümleri tüysüz, boğumlar havlıdır. Yaprak ayası şeritsi sipsivri, 16 ila 46 cm uzunluğunda ve 5 ila 14 mm genişliğinde, düz ve kenarları pürüzlüdür. Bileşik salkım dik, açık, 7 ila 30 cm uzunluğunda ve 5 ila 55 mm uzunluğunda halkavi dizilişli dallıdır. Sapsız başakçıklar yumurtamsı ve zaman zaman mor lekeli, 4 ila 6 mm uzunluğunda ve 1 ila 2 mm genişliğindedir. Saplı başakçıklar menekşe mor renkli, 4 ila 7 mm uzunluğunda ve 0,5 ila 1,5 mm genişliğindedir. Erozyon kontrolü için dikilmektedir. Dilimizde kanyaş, geliç, mısır otu, ekin otu ve ekin süpürgesi adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Sorghum halepense doğal olarak Asya ve Kuzey Afrika’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. Tarla, dere kenarı ve yamaçlarda görülmektedir. Umumiyetle mayıs ve kasım ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1400 metreye kadar olan rakımlarda Karamürsel, Kartepe ve İzmit ilçelerinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince Suriye tahılı anlamına gelir. Cinse bağlı tahıllar Avrupa’ya Suriye üzerinden (Fenike?) gelmekteydi. Bu nedenle bu isimle anılmışlardır. Tıpkı ülkemize Mısır üzerinden gelen Mısır tahılının da ülkemizde mısır (Zea mays) olarak bilinmesi gibi. Epitet Latince Halep, Suriye anlamına gelir. Açık bir şekilde türün yayılış coğrafyasına işaret eder. Özgün tanımda bu “Habitat in Syria, Mauritania” olarak belirtilmiştir.

Kullanımı

Tohumlar çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. Tohumları öğütülerek ekmek yapımında kullanılmaktadır. Ayrıca tohumlar idrar söktürücü ve yatıştırıcıdır. Polenlerinin saman nezlesine neden olabileceği rapor edilmiştir. Sert iklim koşullarına bağlı olarak solan yaprakları hidrojen siyanür depolar ve bu at ile sığırlar için ölümcüldür.

Tarihi

Kanyaş (قنياش) bitkinin Türkçe karşılığıdır. Kanyaş kelimesinin karşılığı konusunda emin değiliz. Tek kaynakta geçmektedir ve bitkinin idrar güçlüğü vakalarında başvurulduğu haricinde bir bilgiye yer verilmemiştir. Gâfikî, bu kelime ile yakın yazılışa sahip bir bitkiden, kanyâs (كنياث) maddesinde bahsetmiştir. Ona göre, durgun sularda yetişen, uzun dallı ve çok budaklı bir bitkidir. Yaprakları göğüs şikâyetlerinde kullanılmış, ayrıca çocuklarda fıtık tedavisinde başvurulmuştur. Gâfikî’nin tanımladığı bitki, bizim kanyaşı karşıladığımız bitki ile uyumlu değildir, daha çok bir Equisetum türünü çağrıştırmaktadır.