Etimoloji

Cins adının etimolojisi belli değildir. Antik Yunancada eşekgevreği için kullanılan geleneksel isimdir. Cins domuzlar tarafından sevilerek tüketilmektedir, etimolojinin bununla bağıntılı olması muhtemeldir. Epitet Latince sebze anlamına gelir ve bu bağlamda türün, yenilebilir olmasına dikkat çekmektedir.

Kullanımı

Yaprakları salatalara eklenmekte ya da ıspanak gibi tüketilmektedir. Tavşanlar tarafından sevilen bir bitkidir. Genç kökler kahve ikamesi olarak içilmiştir. Sütlü özsuyu kurutulduktan sonra sakız gibi çiğnenmiş ve bunun bazı zararlı madde bağımlıklarını geçirmesi beklenmiştir. Demlenerek ishal tedavisinde kullanılmıştır. Antikanser aktivitesine sahiptir. Gövde suyu güçlü bir müshildir. Yaprak ve köklerine demlenerek ateş düşürücü olarak başvurulmuştur. Adet akışını teşvik eder. Karaciğere faydalıdır. Sütlü usaresi siğil tedavisinde kullanılmaktadır.

Metinlerimizde bitkiler için eşek marulu adı da kullanılmıştır. Eşek marulu Ortaçağ’da başka bitkiler için de kullanılmaktaydı. Dioscorides, rahim iltihabı, akrep sokması ve mide yanması vakalarında kullanıldığını, iltihap giderici ve serinletici olarak faydalanıldığı belirtmiştir. Galen, tüketildiğini ve serinletici etkisi olduğunu yazmıştır. Bitkiler Anadolu’da rahim şişleri ve akrep sokması vakalarında kullanılmış, idrar söktürücü olarak faydalanılmıştır.

Antikçağ

İki türü vardır. İlki daha yumuşak ve daha yenilebilirdir. Gövde köşeli, kırmızımsı ve içi boş olup yaprakları bölünmüştür. İkincisi buna göre daha dikenlidir. Soğutucu ve büzücüdürler. Bu nedenle mide ekşimesi ve iltihap vakalarında kullanılmıştır. Suyu yudumlandığında süt akışını teşvik eder, yün ile uygulandığında anal ve rahim iltihaplarına yardımcı olur. Bitki ve kök akrep ısırığına uygulanır. DI 2-131.

Sonchus yenilebilir bir bitkidir, Callimachus’a göre Hecale, Theseus’a bundan ikram etmiştir (Hecale, Marathon boğasını öldürmek için keşif gezisine çıkan Theseus’u ağırlayan yaşlı bir kadındır. Öldükten sonra Thesus onuruna Atina’da kurban töreni düzenlenmiştir). Beyaz ve siyah olmak üzere iki türü vardır, ikisi de marula benzer ancak dikenlidirler. Gövde bir arşın yükseklikte, köşeli ve içi boştur. Kırıldığında sütlü usare çıkar. Marul gibi tüketilebilir. Nefes darlığına iyi gelir. Erasistratus, taşları kırdığını ve çiğnendiğinde ağız kokusunu giderdiğini söyler. Suyu, beyaz şarap ve zeytinyağı ile alındığında doğumu kolaylaştırır ancak içildikten sonra yürünmelidir. PL 22-44.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.). Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.667.

Fotoğrafları