Solanum nigrum (İtüzümü)

Tanımı

Genellikle 10 ila 70 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövdeler sıklıkla köşeli ve seyrek biçimde havlıdır. Yaprak sapı 2 ila 5 cm uzunluğundadır. Ayası yumurtamsı, 4 ila 10 cm uzunluğunda, 3 ila 7 cm genişliğinde, havlı ya da tüysüzce, tabanı kamamsı, kenarları düz ya da dişli ve ucu küttür. Çiçek durumu koltuklarda küme halinde ve çiçek durumu sapı 2 ila 4 cm uzunluğundadır. Çanak kupamsı ve 2 ila 3 mm uzunluk ile genişliğinde, lobları üçgensi, kirpikli kenarlıdır. Taç beyaz renkli ve 8 ila 10 mm uzunluğundadır. Lobları yumurtamsı dikdörtgensi, abaksiyal yüzeyde havlı ve kirpikli kenarlıdır. Meyve sapı kıvrık, meyve mat siyah renkli, küresel ve 8 ila 10 mm çapındadır. Tohumlar tablamsı ve 2 mm çapındadır. Solanum nigrum dilimizde köpek üzümü, üzümcük, tarla üzümcüğü, köpek domatesi, it üzümü, bambil otu, bambul otu, girit otu, it boncuğu, kuş üzümü, stifno ve yaldıran adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Solanum nigrum doğal olarak Afrika ve Avrasya’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. Yol kenarı, sulak alanlar ve tahrip edilmiş arazilerde görülmektedir. Umumiyetle haziran ve kasım ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1500 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince teskin edici anlamına gelir. Cinsin sedatif etkilerine işaret eder. Epitet Latince siyah anlamına gelir. Türün meyve rengine işaret eder.

Kullanımı

Meyveler pişirilerek yenilmektedir. Reçel ve pastalarda kullanılmaktadır. Olgunlaşmamış meyvelerin ölümcül olabileceği rapor edilmiştir. Olgun meyveler karın ağrısı, kusma ve ishale neden olur. Yaprakları hayvanlar için zehirlidir. Güçlü narkotik özelliklere sahiptir. Dizanteri, mide şikayetleri ve ateş düşürücü olarak kullanılmıştır. Suyuna ülser ve cilt hastalıklarında başvurulmuştur. Meyveleri müshil, iştah açıcı, astım ve aşırı susama sorunlarında kullanılmıştır. Geleneksel olarak tüberküloz tedavisinde önerilmiştir. Olgunlaşmamış meyve en yüksek toksin konsantrasyonunu içerir. Antiperiodik, yangı giderici, terlemeyi arttırıcı, idrar söktürücü, ateş düşürücü, deriyi yumuşatıcı, müshil ve sakinleştiricidir. Meyvesi pamukçuk tedavisinde kullanılmıştır. Hemoroit vakalarında başvurulmuştur.

Türk Uygarlığındaki yeri

İt üzümi

İt üzümi (ايت اوزومي), bitkinin Türkçe adıdır. Bitkinin Arapça karşılığı olan tilki üzümü anlamını veren ‘ıneb el-sa’leb (عنب الثعلب)’ten tercüme edilmiştir.

Halîmî, sebengûr ile it üzüminin aynı bitki olduğunu ve hekimler katında ‘ınebu’s-sa’leb adıyla bilindiğini yazmıştır. İki isim de metinlerimizde yaygın olarak kullanılmıştır. İt kelimesi, bitkiler özelinde ele alındığında, birbirine benzeyen iki bitkiden görece daha az yararlı olanını isimlendirmek için sıklıkla tercih edilir. Örneğin, kuşburnu olarak bildiğimiz gül türü, kokusuz olması nedeniyle kokulu gülden ayırt edilebilmesi için it gülü olarak isimlendirilmiştir. Bitkinin bilimsel adı da tam olarak it gülü anlamını verir: Rosa canina. İt üzümünün meyve kurulu da yüzeysel olarak üzüm salkımını andırır. Beri taraftan bitki ve köpek arasında, metinlerimizden çıkardığımız bir bağıntı daha vardır. Bitki vücuda bağlandığında köpekleri uzak tutacağına inanılmıştır.

Dioscorides, cilt hastalıkları, mide yanması, kulak ağrısı, aşırı âdet kanaması ve göz yarası vakalarında kullanıldığını, ağrı kesici olarak yararlanıldığını; Şerîf, yedi gün boyunca tohumunu alan kadının hamile kalmayacağına inanıldığını belirtmiştir.

İshâk bin Murâd, Türçe isminin dilkü üzümü olduğunu belirttiği bitkinin, Farsça karşılığının engûr-ı rûbâh, Arapça karşılığının ise ‘inebu’s-sa’leb olduğunu kaydetmiştir. Bitki Anadolu’da, uykusuzluk, göz rahatsızlıkları, bademcik iltihabı, kulunç, karaciğer hastalıkları, dalak hastalıkları, ödem, idrar yolu hastalıkları, boğaz rahatsızlıkları, mide hastalıkları, baş ağrısı, dil rahatsızlıkları, gut, eklem ağrıları, organın yerinden oynaması, işitme sorunları, diş rahatsızlıkları, hemoroit, verem, kemik kırılması, kulak rahatsızlıkları ve göz rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, hıçkırık giderici, yara iyileştirici ve yanık giderici olarak faydalanılmış, kadınlar tarafından saç uzatıcı olarak uygulanmış, atın dişinin ağrıması halinde verilmiştir.

Antikçağ

Dallı, koyu renkli yapraklı, soluk yeşil ya da siyah renkli meyveli bir bitkidir. Yapraklar arpa unu ile zona ve yılancığa uygulanır. Öğütülerek baş ağrısı ve mide ekşimesi vakalarında kullanılmıştır. Tuzla sıvandığında tümörleri dağıtır. Suyu, gül merhemi ve ak kurşunla yılancık ve zonada faydalıdır. Gül merhemi ile serpilirse sıcak çarpan çocuklara iyi gelir. DI 4-70.

Trychnon ve strychnon adları ile bilinen bitkiyi (S. nigrum) Mısırlı çelenk yapıcıların, yapraklarının sarmaşık yapraklarına benzemesine aldanarak çelenk yapmamalarını umardım. Diğer bir türü halicacabum (Alkekengi officinarum) adıyla bilinir, folikül içinde kırmızı bir meyve taşır. Bu bitkiye callion ve mesane ve mesane taşlarına faydalı olması nedeniyle vesicaria da denir. Trychnon odunsu bir çalıdır, meyvesi büyüktür ve kasım ayında olgunlaşır. Üçüncü türün (Solanum dulcamara) yaprakları fesleğen benzer, bu bir zehirdir çünkü birkaç damla suyu bile deliliğe neden olur. Yunan yazarlara göre aldatıcı ve şehvetli hayallere neden olur ve alanlar gerçekle hayali karıştırır. Onlara göre doz aşımı da ölümle sonuçlanacaktır.

Bazıları, bu bitkinin silahların uçlarını zehirlemekte kullanılan dorycnion ile aynı bitki olduğunu söyler ve bitkiye manicon (delilik) derler. Bitkiye verilen diğer isimler de, insanların bitkiden uzak durmalarına dair bir uyarı niteliği taşır. Diğer bir türü (Withania somnifera) afyondan daha hızlı biçimde ölüme neden olur, morio ve moly adları ile bilinir. Bununla birlikte bitki Diocles, Evenor ve Timaristus tarafından övülmüştür. Bunlara göre şaraba batırılırsa sallanan dişler için bir çaredir ancak ağızda fazla tutulursa hezeyanlara neden olur. Son türü (Solanum melongena) besin olarak tüketilir, tadı bahçe sebzelerine tercih edilse ve Xenocrates zararlı olmadığına dair güvence verse de, başka alternatifler olduğu için bu bitkilerden uzak durulmalıdır. Kendilerini peygamber olarak göstermek isteyenler halicacabumun kökünü içer. PL 21-105.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.423-424.

Fotoğrafları

Solanum nigrum L. | Sp. Pl.: 186 (1753).