Solanum melongena (Patlıcan)

Tanımı

Genellikle 40 ila 150 cm büyüyebilen bir bitkidir. Seyrek biçimde dikenli ve yıldızsı tüylerle havlıdır. Gövdeler ve dallar minikçe kaba tüylü ve zaman zaman kalın kıvrık dikenlidir. Yaprak sapı 2 ila 4,5 cm uzunluğunda, yaprak ayası yumurtamsı ila dikdörtgensi yumurtamsı, 6 ila 18 cm uzunluğunda ve 5 ila 11 cm genişliğinde, yıldızsı kaba tüylü ya da zaman zaman iki yüzeyinde de dikenli, tabanı eğik, kenarları dalgalı loblu ve ucu küttür. Taç yıldızsı kaba tüylü ve lobları mızraksıdır. Taç morumsu ya da menekşe renkli, tabaksı, 3 ila 5 cm uzunluğunda ve lobları üçgensidir. Meyve üzümsü formda, siyah, mor, pembe, kahverengi ya da sarı renkli, mezokarp kalın ve süngersidir. Tohumlar mercimeksi, sarımsı renkli, 2,8 ila 3,9 mm uzunluğunda ve 2,5 ila 3,5 mm genişliğindedir. Doğadaki örneklerde meyve 3 cm çapında iken kültürde 30 cm uzunluğa erişebilir. Meyve kesildiğinde eti hızla kahverengiye döner. Dilimizde patlıcan adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Doğal olarak Güneydoğu Asya ve Madagaskar’da yayılış gösterir. Ancak mutfak değeri nedeniyle dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir. Bahçe, tarla, yol kenarı ve sulak alanların civarında görülen bitki umumiyetle nisan ve ekim ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1200 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince teskin edici anlamına gelir. Cinsin sedatif etkilerine işaret eder. Epitet Latince deli elma anlamına gelir.

Kullanımı

Meyvesi pişirilerek yenilmektedir. Meyve çiğ olarak tüketilmemelidir. Yeşil bölümleri zehirlidir. Yaprakları zehirlidir ve yalnızca harici olarak kullanılmalıdır. Meyve, kan kolesterol düzeyini düşürmeye yardımcı olur ve yüksek tansiyonu düzenlemeye yardımcı olur. Meyve antihaemoroidal ve hipotansiftir. Mantar zehirlenmelerine karşı panzehir olarak kullanılmıştır. Ayrıca yapraklar narkotiktir. Yaprakları lapa haline getirilerek yanık ve uçukların üzerine uygulanır. Bunun yanında kök kaynatıldığında büzücüdür.

Türk Uygarlığındaki yeri

Bâdıncân

Bâdıncân (باذنجان), bitkinin Sanskritçedeki karşılığı olan bartaku (বার্তাকু)’dan alınmıştır. Çulluk Kapan Lügati’nde bâzincân ve bazılcan adları ile de bilindiği kaydedilmiştir.

İbn Varrâk, çiğ olarak tüketmenin zararlı olmakla birlikte pişirildiğinde dalak tıkanıklarını açtığını; Râzî, çok sayıda rahatsızlığa yol açtığı için tüketilmesini önermemiş; Yûhannâ bin Mâseveyh, zararlarından korunmak için ayrıntılı bir patlıcan yemeği tarifi vermiş; Şerîf ise, kulak ağrısı, siğil ve hemoroit tedavisinde kullanıldığını kaydetmiştir.

Patlıcanın da üyesi olduğu Solanaceae ailesi çok sayıda zehirli bitkiyi ihtiva eder, bu bağlamda yazarlarımızın bu bitkiye şüpheli yaklaşması hayli mantıklıdır. Beri taraftan İslâm peygamberinin patlıcanı sevdiği, hastalık için yiyenin hasta, sağlık için yiyenin sağlıklı olacağını dediği rivayet edilmiştir. Ortaçağ İslâm uygarlığında patlıcana şüpheyle yaklaşılmasının nedeni, Dioscorides’in tamamı patlıcangiller ailesine bağlı dört ayrı türe yer verdiği struknon (στρύχνον) maddesinde, tüketimlerine dair çekincelerini açıkça belirtmiş olmasındandır.

Talk işlemek için kullanılan bitki Anadolu’da, nezle, salil, mide hastalıkları, kulak ağrısı, ishal ve hemoroit tedavisinde kullanılmış, kusma engelleyici ve iştah açıcı olarak faydalanılmış, atın cinsel organında siğil çıkması halinde başvurulmuştur. Ağır işte çalışanlar için tüketilmesi tavsiye edilen bâdıncân sekbâc yemeğinin tarifine girmiş ayrıca turşusu yapılmıştır. Olasılıkla meyvesinin rengi nedeniyle rüyada patlıcan görmenin keder anlamına geldiği belirtilmiştir. Edebi metinlerde nadiren bahsi geçen bir bitkidir ve örneklerimizde patlıcanın insan burnuna benzetilmesi ile sınırlıdır.