Salvia hispanica (Çiya)

Tanımı

1 ila 1,5 metre büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir. Gövde sağlam yapılı, dik, seyrek biçimde dallı, zaman zaman mor lekeli ve sıklıkla tabanda odunsudur. Yapraklar saplı, karşılıklı dizilişli, yumurtamsı ya da mızraksı, zarsı, limon yeşili renkli, kenarları dişli, sivri uçlu, 4 ila 8 cm uzunluğunda ve 3 ila 5 cm genişliğindedir. Her gövdenin üzerinde çok sayıda mavi, mor ya da beyaz renkli çiçek barındıran 4 ila 10 cm uzunluğundaki çiçek durumu başağı bulunmaktadır. Taç 8 ila 9 mm uzunluğundadır. Meyve düz, grim kahverengi ve koyu kahverengi beneklidir. Tohumlar 1 mm uzunluğunda, koyu kahverengi ila gri beyaz renkli, benekli ve yumurtamsıdır.

Suda bekletilen tohumlar jelatinimsi bir yapı almakta ve serinletici olarak içilmektedir. Filizleri salata ve çorbalara eklenmektedir. Tohumlar protein, lif, omega 3 bakımından zengindir ve kolay sindirilen yağ kaynağıdır. Ayrıca un haline getirilerek hamur işlerinin yapımında kullanılmaktadır. Tohumları sindirime yardımcı, temizleyici ve ateş düşürücüdür. Tohumlar lapa haline getirildikten sonra iltihap giderici olarak uygulanmıştır. Uzun süreli yürüyüşlerde ağızda çiğnenmesi etkilidir. Bunun yanında tohumlar gözleri temizlemek ve gözlerde yabancı cisimleri çıkarmak için kullanılmıştır. Dilimizde çiya adı ile bilinmektedir. Bu isim Nahuatl dilinde yağlı anlamına gelen chian kelimesinden çekilmiştir.

Gözlem bilgileri

Bitki doğal olarak Meksika ile Guatemala arasında kalan bölgede yayılış gösterir. Ancak günümüzde Amerika ve Avrupa kıtalarına da yayılmıştır. Biz bitkiyi Sapanca Gölü kenarında gördük. Bu durumda Türkiye’de de doğallaşma işaretleri göstermektedir. Bu nedenle Türkiye Florası için yeni istilacı kaydıdır. Umumiyetle mayıs ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır. Doğal ortamında yüksek rakımlardaki ormanlık alanlar ve kumlu bölgelerde görülen bitkiyi biz 40 metre rakımda, Kartepe ilçesinde gözlemledik.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Latince iyileştirici anlamına gelir. Cins tıbbi özelliklerine işaret eder. Epitet Latince İspanya anlamına ve gelir ve türün tip yerine dikkat çekmektedir. Özgün tanımda bu “Habitat in İtalia, in Hispania” olarak belirtilmiştir. Öte yandan tür Orta Amerika’ya özgüdür.