Tanımı
Genellikle 20 ila 30 metre büyüyebilen bir bitkidir. Gövde derince çatlaklı ve grimsi renklidir. Sürgünler ince, dik ya da baş aşağı sarkık, kahverengimsi ya da kırmızımsıdır. Bunlar kırılgan değildir ve dar bir taç oluştururlar. Tomurcuklar mızraksı dikdörtgensi, sivri uçlu, 6 mm uzunluğunda ve 1,5 ila 2 mm genişliğinde ve ipeksidir. Yapraklar darca mızraksıdır. Bunlar 5 ila 10 cm uzunluğunda ve 1 ila 3 cm genişliğinde, ucu sipsivri ve kenarları testere dişlidir. Yaprak sapı 5 ila 8 mm uzunluğunda ve salgısız tüylüdür. Kulakçık küçük ve mızraksıdır. Kedicikler yapraklarla birlikte belirir. Dilimizde ak söğüt adıyla bilinmektedir.
Gözlem bilgileri
Doğal olarak Avrasya ve Kuzey Afrika’da yayılış gösterir. Ancak günümüzde dünyanın büyük bölümüne dağılmıştır. Sulak alanların kenarında görülmektedir. Umumiyetle nisan ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır. Bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda İzmit ve Kartepe ilçelerinde gözlemlemek mümkündür.
Harita | Alttürler | Sinonimler | Herbaryum
Etimoloji
Cins adı Latince su yanında anlamına gelir. Cinsin üyelerinin büyük bölümü sulak alanların kenarında görülür. Söğütlerin sulak alanları tercih etmeleri benzer benzeri tedavi eder anlayışı kapsamında, sulak yerlere yakın yaşayan insanlarda görülen (romatizma gibi) hastalıkları tedavi edeceği düşünülmüştür. Cinsin Türkçe adı olan söğüt kelimesi Türkçedir. Epitet Latince beyaz anlamına gelir. Açık bir şekilde yapraklarının alt yüzeyin beyaz olmasına işaret eder. İkili adlandırma öncesi adı “Salix vulgaris alba arborescens”tir.
Kullanımı
İç kabuk, yapraklar ve sürgünler çiğ ya da pişirilerek tüketilmektedir. İç kabuk öğütülerek ekmek yapımında kullanılmıştır. Yapraklarından çay yapılmıştır. Aspirin benzeri ilaçlarla aynı anda kullanılmamalıdır. Gebeler uzak durmalıdır. Bunun yanında gastrointestinal kanamalar ve böbrek hasarlarına neden olabileceği rapor edilmiştir.
Ağrı, acı ve ateşi azaltıcıdır. Kabuğu iltihap giderici, antiperiodik, antiseptik, sıkılaştırıcı, terletici, idrar söktürücü, uyuşturucu, yatıştırıcı ve toniktir. Sindirim organlarının yetersizliği, romatizma, artrit, gut, ateşli hastalıklar, nevralji ve baş ağrısı ile bağlantılı olarak dispepsi tedavisinde dahili olarak kullanılmıştır. Ayrıca dizanteri ve ishal tedavisinde yararlıdır. Bunun yanında demlenmiş yapraklar sakinleştiricidir ve uykusuzluk sorunlarında kullanılır.
Türk Uygarlığındaki yeri
Sögüd
Sögüd (سکود), bitkinin Türkçedeki karşılığıdır. Metinlerimizde bitkinin Arapçadaki karşılığı olan garab (غرب) da kullanılmıştır.
Dioscorides, bağırsak tıkanıklığı, kulak yarası, gut, cilt hastalıkları ve kan tükürme vakalarında kullanıldığını; İbn Masâh, yaprağının tüketilmesinin kısırlığa neden olduğunu ve kanama durdurucu olarak uygulandığını, kökünün kabuğunun saçı boyamak için kullanıldığını yazmıştır.
Rüyada görmek sabır ve menfaat olarak yorumlanmıştır. Yaş yaprağı dövülerek içilmesi halinde hamile kalınmasını engellediği iddia edilmiştir. Ayrıca fal amaçlı da kullanılmıştır. Sögüd, uykusuzluk, dalak hastalıkları, sarılık, cilt hastalıkları, baş ağrısı, kalp hastalıkları, sıtma ve işitme sorunlarının tedavisinde kullanılmış, bunun yanında atın ayağında çıban çıkması ve doğanın damağının şişmesi halinde başvurulmuş, kuşlarda tüy değiştirme zamanı verilmiştir. Ahşap alet yapımı için kullanılmıştır. Tuz, zeytûn yağı ve sögüd külü karıştırılarak siğilleri yok etmek için sürülmüştür. Hacım Sultan’a izafe edilen bir keramette, onun dua ederek sögüd ağacında dünyadaki her meyvenin olmasını sağladığı rivayet edilmiştir. Şiirimizde nadiren yer alan sögüdün kullanımı çoğunlukla habitat tercihi ile sınırlıdır.
© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.625-626.
Fotoğrafları
Salix alba L. | Sp. Pl.: 1021 (1753).
Leave a Comment