Ruscus hypoglossum (Atdili)

Tanımı

Genellikle 35 ila 50 cm büyüyebilen bir bitkidir. Gövdeler dalsız ve neredeyse diktir. Yapraksı gövdeler derimsi, darca ila genişçe eliptik, tepede genişçe sipsivri, 6 ila 10 cm uzunluğunda ve 2 ila 2,5 cm genişliğinde, tabanda doğru daralma ve bükülme eğilimindedir. Gerçek yapraklar çiçeklerin etrafındaki küçük uzantılardır. Çiçekler minik, sarı renkli ve yapraksı gövdelerin üzerindedir. Erkek ve dişi çiçekler farklı bitkilerde bulunmaktadır. Meyve küresel kırmızı bir üzümsü olup 0,6 ila 1,3 cm uzunluğundadır. Değerli bir süs bitkisidir, çünkü yavaş büyür ve tohumlarının çimlenme oranı düşüktür. Terletici, idrar söktürücü ve müshil etkisi vardır. Ayrıca balla karıştırılarak kaynatıldığında balgam söktürücüdür. Dilimizde tavşan kirazı, at dili, dere kirazı, gelin küpesi, yalova mercanı, karamut ve aleksandra adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri

Ruscus hypoglossum doğal olarak doğu Avrupa, Türkiye ve Kırım’da yayılış gösterir. Ormanlık alanlar, çalılıklar ve kayalık bölgelerde görülen bitki umumiyetle mart ve mayıs ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1000 metreye kadar olan rakımlarda il genelinde gözlemlemek mümkündür.

Harita | Sinonimler | Herbaryum

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca gaga anlamına gelir. Cinse bağlı Ruscus aculeatus‘un yapraksı gövdeleri (cladode) sivri uçludur ve kuş gagasını andırır. Türkçe yaygın adı olan tavşanmemesi ise açık bir şekilde bitkilerin meyvelerine işaret etmektedir. Epitet Antik Yunanca dil altında anlamına gelir. Türün çiçeklerinin yaprakların (yapraksı gövde, cladode) altında belirmesine işaret eder. TBL’de, olasılıkla bitkinin Avrupa dillerindeki karşılığından (örn. horse-tongue) tercüme edilerek atdili adı önerilmiştir. Oysa klasik metinlerde bitkinin adı dil altında olarak geçiyor. Karışıklığın nedeni ise, Antik Yunanca altında anlamına gelen hupo (ῠ̔πο-) kelimesinin, at anlamına gelen hippo (ῐ̔́ππο) olarak okunmuş olmasıdır.

Türk Uygarlığındaki yeri

Ûbuglasun

Ûbuglasun (اوبغلصن), bitkinin Antik Yunancadaki karşılığı olan hupoglosson (ὑπόγλοσσον)’dan muharreftir ve dil üzerinde anlamına gelir. Bitkinin meyveleri yaprak üzerinde belirir. Metinlerimizde bitki için at dili (ات دلي) adı da kullanılmıştır.

Dioscorides, baş ağrısını geçirmek için muska olarak takıldığını; Galen, kökünün yumuşatıcı olduğunu; İbn Cülcül, bitkinin at dili olarak bilindiğini, çünkü yapraklarının tabanında dile benzeyen küçük bir yaprak daha bulunduğunu yazmıştır. Yaprakları mersîn yaprağına benzediği ve dikenli olduğu kaydedilen bitki Anadolu’da, baş ağrısını gidermek için kullanılmış ve iltihap giderici olarak faydalanılmıştır.

Yapraklarının yanında küçük dile benzeyen sürgünler vardır. Baş ağrısı olan kişiler muska olarak takar. Bunun yanında yumuşatıcı ilaçlara eklenir. DI 4-129.